Tóm tắt Hẹp ống sống thắt lưng có thể không gây đau lưng ngay từ đầu, mà biểu hiện sớm bằng tê rần hoặc đau ở chân, bắp chân. Dấu hiệu then chốt là “khập khiễng do thần kinh”: đi một lúc thì chân nặng hoặc tê đến mức phải dừng lại, nhưng ngồi nghỉ thì lại đỡ. Tuy nhiên, vấn đề thực sự nằm ở vùng thắt lưng. Nếu điều trị ở chân lặp đi lặp lại mà không cải thiện, cần kiểm tra cả cột sống.
Bà Kim (66 tuổi), nội trợ sống tại quận Saha, Busan. Bà bị đau chân nên gần một năm trời đi khám khoa chỉnh hình. Bà cũng đã tiêm 3 lần. Thế nhưng không khỏi. Mỗi lần đi siêu thị về, tối nào bắp chân cũng căng tức như sắp nổ.
Chỉ đến khi tới bệnh viện lớn chụp MRI, nguyên nhân thật sự mới lộ rõ. Tình trạng khớp gối không tệ như bà nghĩ. Vấn đề nằm ở “hẹp ống sống” giữa đốt sống thắt lưng số 3 và số 4 (Lumbar Spinal Stenosis·LSS). Tức là đường hầm (ống sống) nơi bó thần kinh đi qua bên trong các đốt sống vùng thắt lưng bị hẹp lại. Tình trạng này chèn ép thần kinh, gây tê rần và đau từ lưng, mông cho tới chân.
Giám đốc Busan Bon Hospital, bác sĩ Ha Sang-hoon, người chẩn đoán cho bà Kim, nói: “Đau chân thì không thể chỉ nhìn mỗi chân”. Theo ông, không ít người đi được một lúc thì bắp chân tê đến mức phải dừng lại, nhưng gốc rễ vấn đề lại nằm ở lưng.
Busan Bon Hospital là bệnh viện chuyên khoa khớp duy nhất tại khu vực Tây Busan, trải dài từ khu trung tâm cũ của Busan tới quận Saha~quận Sasang~quận Gangseo. Từ nhiệm kỳ 2 năm 2015 đến nay, bệnh viện liên tiếp được Bộ Y tế và Phúc lợi Hàn Quốc chỉ định là “bệnh viện chuyên khoa khớp” từ nhiệm kỳ 2 đến nhiệm kỳ 5. Danh hiệu được gia hạn theo chu kỳ 3 năm, nên có thể xem là bệnh viện đã duy trì tư cách chuyên khoa liên tục 12 năm.
Không đau lưng vẫn có thể là bệnh ở lưng
Hẹp ống sống chủ yếu do thay đổi thoái hóa. Bệnh thường xuất hiện từ sau tuổi 50. Càng lớn tuổi, tỷ lệ mắc càng tăng nhanh.
Do tiến triển chậm trong nhiều năm, không ít trường hợp triệu chứng ở chân xuất hiện trước mà không đau lưng. Dây thần kinh đi ra từ vùng thắt lưng chạy qua mông rồi xuống đùi, gối, bắp chân tới tận đầu ngón chân. Khi thần kinh thắt lưng bị chèn ép, đau và tê có thể xuất hiện ở bất kỳ vị trí nào của chi dưới do dây thần kinh đó chi phối. Đó là lý do bệnh ở lưng “đội lốt” bệnh ở chân.
“Tổn thương vi thể tích tụ qua nhiều năm khiến chèn ép thần kinh chỉ thực sự vượt ngưỡng tới hạn, rồi lúc đó chân mới bắt đầu đau rõ rệt. Cho tới khi ấy, lưng vẫn bình thường. Vì vậy, nhiều người đến khám vì bắp chân tê và đau lại hỏi vì sao phải kiểm tra lưng. Nhưng khi kiểm tra thì khá nhiều trường hợp nguyên nhân thật sự lại nằm ở lưng.”
Làm sao biết có phải khập khiễng do thần kinh hay không…?
Triệu chứng đi một lúc thì chân tê và nặng không chỉ gặp ở hẹp ống sống (khập khiễng do thần kinh). “Bệnh động mạch ngoại biên” (PAD, khập khiễng do mạch máu) cũng có thể cho cảm giác tương tự, và “thoái hóa khớp gối” (KOA) cũng gây đau khi đi lại. Vì vậy, tùy nguyên nhân mà điều trị sẽ hoàn toàn khác nhau.
Bảng: Đi bộ bị đau chân… khác biệt then chốt theo từng nguyên nhân
| Phân loại | Khập khiễng do thần kinh (hẹp ống sống) | Khập khiễng do mạch máu (bệnh động mạch ngoại biên) | Thoái hóa khớp gối |
| Vị trí đau chủ yếu | Mông·đùi·bắp chân | Bắp chân·bàn chân | Vùng khớp gối |
| Điều kiện làm nặng triệu chứng | Đi bộ, đứng thẳng lưng | Vận động (đi bộ·cầu thang) | Cầu thang, ngồi xổm |
| Điều kiện làm giảm triệu chứng | Cúi người về phía trước, ngồi | Dừng lại là đỡ dù vẫn đứng | Khi nghỉ ngơi |
| Cách hồi phục | Phải ngồi mới giảm (đứng thì không được) | Dù đứng vẫn hồi phục trong vài phút | Giảm dần khi nghỉ |
| Đau về đêm | Hiếm gặp | Nằm xuống thì bàn chân đau hơn | Thường gặp khi mức độ từ trung bình trở lên |
| Khám cơ bản | MRI cột sống | Siêu âm mạch máu, ABI | X-quang (phân độ K-L) |
Để phân biệt hẹp ống sống với các nguyên nhân khác, bác sĩ Ha Sang-hoon chủ yếu xem xét 4 điểm. ▲Khi đi một lúc, chân có nặng hoặc tê đến mức phải dừng lại không ▲Ngồi nghỉ khoảng 5~10 phút có thể đi lại được không ▲Khi đẩy xe mua sắm hoặc cúi người về phía trước thì triệu chứng có giảm không ▲Cơn đau có lan từ phía sau mông xuống hướng bắp chân không.
Trong đó, điểm thứ ba còn được gọi là “dấu hiệu xe mua sắm”. Mẫu hình điển hình của hẹp ống sống là: “Đẩy xe trong siêu thị thì còn đi được, nhưng duỗi thẳng lưng đi bình thường thì chân nhanh chóng đau”. Ngược lại, khập khiễng do mạch máu hồi phục nhanh chỉ cần dừng lại, thậm chí chỉ cần đứng yên.
Điểm thứ tư “cơn đau có lan từ phía sau mông xuống hướng bắp chân hay không” cũng quan trọng. Nếu đau lan từ phía sau mông xuống thì nghiêng về hẹp ống sống; nếu đau chạy theo vùng bẹn và lan xuống phía trước thì khả năng cao là thoái hóa khớp háng (hip OA).
“Chỉ cần một mũi tiêm là khỏi”: nên tin đến mức nào?
Hẹp ống sống thường được ưu tiên điều trị không phẫu thuật trước. Trình tự là dùng thuốc, vật lý trị liệu, tiêm phong bế thần kinh đầy đủ. Nếu nhờ vậy kiểm soát được đau và vẫn duy trì được khả năng đi lại thì không cần vội phẫu thuật. Tuy nhiên, có điều cần lưu ý.
“Điều trị không phẫu thuật chắc chắn cần thiết và cũng hiệu quả với nhiều bệnh nhân. Nhưng khi thần kinh bị chèn ép nặng về mặt cấu trúc, các thủ thuật chỉ có thể dừng ở mức giảm đau tạm thời. Lặp lại thủ thuật khi chưa giải quyết nguyên nhân rốt cuộc không có lợi cho bệnh nhân.”
Vì vậy, khi cân nhắc phẫu thuật, bác sĩ cũng xem trước 4 điểm. ▲Dù đã điều trị không phẫu thuật đầy đủ nhưng tê và đau chân vẫn tiếp diễn ▲Quãng đường đi được ngày càng ngắn ▲Bắt đầu xuất hiện rối loạn tiểu tiện·đại tiện ▲Suy giảm sức cơ tiến triển kèm theo như sụp bàn chân. Chỉ cần có một trong các dấu hiệu này thì điều trị không phẫu thuật đơn thuần là không đủ.
Tuy nhiên, ngay cả khi đánh giá cần phẫu thuật, cách làm của bác sĩ Ha Sang-hoon vẫn kỹ lưỡng hơn một bước. Ông không chỉ xử lý vấn đề nhìn thấy trước mắt, mà còn kiểm tra xem có nguy cơ hay nguyên nhân khác hay không. Ông nói: “Tôi tiến hành phẫu thuật với sự rà soát kỹ hơn một chút để trong vòng 1~2 năm không tái xuất hiện cùng triệu chứng ở vùng lân cận tổn thương”.
Ông tin điều đó có lợi hơn cho bệnh nhân. Không chỉ điều trị chỗ đang đau ngay lúc này, mà còn phải nhìn sâu cả những thay đổi xung quanh thì bệnh nhân mới đỡ vất vả và có thể sử dụng lưng thoải mái. Hơn nữa, cách này cũng giúp tránh bất tiện phải mổ thêm lần nữa vì lý do tương tự.
Busan Bon Hospital vận hành đồng thời 2 máy MRI 3.0T. Đây là môi trường thuận lợi để chụp chi tiết cột sống, gối và khớp háng trong cùng một ngày nhằm phân biệt nguyên nhân. Mục tiêu cũng là đánh giá tổng hợp hình ảnh học và diễn tiến lâm sàng.
Dù bị hẹp ống sống, vẫn không nhất thiết phải bỏ việc đi bộ
Có một câu bác sĩ Ha Sang-hoon luôn nói với bệnh nhân trong phòng khám: “Đi bộ là liều thuốc bổ tốt nhất”.
Bệnh nhân hẹp ống sống đi bộ thì đau. Câu “thuốc bổ” nghe có vẻ lạc quẻ. Nhưng có lý do rõ ràng. Khi cơ quanh cột sống khỏe lên, mức chèn ép lên ống thần kinh giảm; khi cơ core vững hơn, hồi phục sau mổ cũng nhanh hơn. Dù chỉ đi bộ ngắt quãng, vận động vẫn giúp cung cấp máu và oxy cho thần kinh, hỗ trợ môi trường tái tạo.
Tuy nhiên, với bệnh nhân hẹp ống sống, cách đi bộ phải khác. Hãy nghỉ trước khi cơn đau bắt đầu. Nếu đi 300m thì đau, nên dừng ở 250m. Tư thế hơi nghiêng người về phía trước như khi đẩy xe mua sắm cũng có ích. Thay vì đi lâu một lần, cách phù hợp hơn là chia nhỏ 20~30 phút rồi tăng dần từng chút một.
Rốt cuộc, không phải cứ đau gối là chỉ đổ lỗi cho gối. Nếu lặp lại kiểu “càng đi càng nặng chân, ngồi xuống thì đỡ”, đó có thể không phải tín hiệu từ đầu gối mà là tín hiệu từ lưng.
FAQ Những câu hỏi bệnh nhân hay hỏi
Không đau lưng thì vẫn có thể bị hẹp ống sống không?
Có. Hẹp ống sống tiến triển chậm trong nhiều năm nên nhiều trường hợp đau·tê chân xuất hiện trước đau thắt lưng. Nếu “lưng vẫn bình thường nhưng chỉ đau gối và bắp chân”, có thể cân nhắc nghi ngờ hẹp ống sống.
Phân biệt với đau gối đơn thuần như thế nào?
Nếu có mẫu hình: đi đến một quãng nhất định thì chân tê hoặc nặng đến mức phải dừng lại, và ngồi nghỉ thì lại đi được, sẽ nghi ngờ khập khiễng do thần kinh, tức hẹp ống sống. Ngược lại, thoái hóa khớp gối gây đau tập trung ở vùng gối khi lên xuống cầu thang hoặc ngồi xổm. Nếu cúi người về phía trước mà triệu chứng ở chân giảm, khả năng nghiêng về hẹp ống sống nhiều hơn.
Hẹp ống sống: điều trị không phẫu thuật có thể “cầm cự” đến khi nào?
Nếu kiểm soát được đau và vẫn duy trì sinh hoạt hằng ngày, có thể thử điều trị không phẫu thuật đầy đủ. Ngược lại, nếu xuất hiện rối loạn tiểu tiện·đại tiện hoặc dấu hiệu liệt thần kinh như sụp bàn chân, cần được đánh giá phẫu thuật ngay. “Tiếp tục tiêm để cầm cự” và “duy trì cuộc sống thường ngày bằng điều trị không phẫu thuật” rõ ràng là hai chuyện khác nhau. Trong thực tế lâm sàng, không ít người cao tuổi dù được chẩn đoán hẹp ống sống vẫn sợ mổ nên chỉ lặp lại điều trị đầu gối.
Khi đau gối, có nên tránh đi bộ không?
Không. Nếu bỏ đi bộ, cơ quanh thắt lưng sẽ yếu hơn và triệu chứng có thể nặng lên. Dù đau vẫn nên đi từng chút một. Tuy nhiên, hãy nghỉ trước khi đau, đi với tư thế hơi cúi người về phía trước, và đi ngắn nhưng thường xuyên—đó là cách phù hợp với bệnh nhân hẹp ống sống.
Đau gối đi khám chỉnh hình thì có thể kiểm tra cả lưng không?
Có thể, tại các cơ sở chỉnh hình điều trị cả bệnh khớp và bệnh cột sống. Ở bệnh viện chuyên khoa thì càng có thể đánh giá chuyên sâu hơn. Nếu ngoài đau gối còn có tê bắp chân hoặc cảm giác chân nặng khi đi, tốt nhất nên nói kèm ngay từ lần khám đầu tiên.
Thông tin tư vấn=Giám đốc Busan Bon Hospital Ha Sang-hoon (chỉnh hình). Ông tốt nghiệp Trường Y Đại học Inje và đào tạo tại Bệnh viện Baek của Busan. Tiến sĩ y khoa. Ông khám và điều trị đồng thời các bệnh lý cột sống và khớp. Đặc biệt, ông chuyên phẫu thuật các bệnh lý cột sống thoái hóa, trong đó có hẹp ống sống. Ông là hội viên chính thức của Hội Phẫu thuật Cột sống Hàn Quốc và Hội Cột sống AO Quốc tế, hoạt động lâu năm.
