Cầu thủ bóng đá Park Ji-sung và vận động viên marathon Lee Bong-ju đều bị “bàn chân bẹt”. Thậm chí, Lee Bong-ju còn thuộc dạng “chân lệch”, khi bàn chân trái lớn hơn bàn chân phải khoảng từ 4mm trở lên. Dù vậy, họ vẫn có thể chạy nhiều và bền bỉ hơn hầu hết mọi người.
Bàn chân bẹt (flatfoot, bàn chân phẳng) có thực sự là một vấn đề? Liệu tình trạng này khiến việc đi bộ khó khăn, chạy lâu không nổi, và càng lớn tuổi thì chắc chắn sẽ phát sinh rắc rối?
Không hẳn. Có người từ nhỏ đã có cả hai bàn chân phẳng; cũng có người vốn bình thường nhưng sau khi trưởng thành thì vòm chân một bên bắt đầu sụp. Nhìn bề ngoài có thể giống nhau, nhưng bản chất là hai kiểu bàn chân hoàn toàn khác.
Với trường hợp thứ hai, không thể chỉ coi là “bàn chân bẹt” rồi bỏ qua. Khi vòm chân hạ xuống, trục sắp xếp của gót và phần trước bàn chân cũng lệch theo, cơn đau tăng lên. Nặng hơn, ngay cả việc đi bộ lâu cũng trở nên khó khăn.
Ông Ahn Ji-yong, trưởng Trung tâm Bàn chân & Khớp cổ chân của Bệnh viện Seoul Bumin (chuyên khoa chấn thương chỉnh hình), ngày 30-08 đã trình bày tại Hội thảo dành cho bác sĩ phòng khám của Hội Bàn chân & Khớp cổ chân Hàn Quốc (hội trường Bệnh viện Ung thư, Bệnh viện Samsung Seoul) với chủ đề “Người lớn bị bàn chân bẹt kéo dài từ thời thơ ấu vs. bàn chân bẹt ở người trưởng thành: điều trị khác nhau thế nào”. Ông nhấn mạnh: “Hai dạng bàn chân bẹt này thuộc nhóm cần phân biệt chính xác”.
“Bàn chân bẹt mắc phải ở người trưởng thành” gần đây được gọi lại theo khái niệm PCFD (Progressive Collapsing Foot Deformity·biến dạng bàn chân do sụp đổ tiến triển). Đây không đơn thuần là vòm chân thấp, mà là một dạng biến dạng khi toàn bộ sự sắp xếp của gân, dây chằng và xương bị sụp đổ.
Nếu không can thiệp, tình trạng sẽ tiếp tục tiến triển, tức ngày càng nặng.
Nếu từ nhỏ cả hai bàn chân đã phẳng… chưa chắc là bệnh
Bàn chân bẹt là tình trạng khi đứng, vòm dọc phía trong lòng bàn chân thấp hơn bình thường hoặc gần như biến mất. Tình trạng này phổ biến hơn tưởng tượng. Một nghiên cứu khảo sát 1.277 người trưởng thành Hàn Quốc cho thấy, trong số 789 người đáp ứng điều kiện phân tích, có tới 8,8% tự cho rằng mình bị bàn chân bẹt.
Tuy nhiên, khi chụp X-quang và đánh giá góc xương sên - xương bàn chân, có 22,1% thuộc nhóm bàn chân bẹt. Điều đó đồng nghĩa cũng có rất nhiều người sống mà không biết mình bị bàn chân bẹt.
Trong số đó, “bàn chân bẹt mềm dẻo” kéo dài từ thời thơ ấu thường xuất hiện tương đối giống nhau ở cả hai bên. Dù vòm thấp, xương, dây chằng và gân đã thích nghi với trạng thái đó trong thời gian dài và đạt được cân bằng. Ông Ahn gọi đây là “một cấu trúc ổn định, đạt cân bằng trong trạng thái thấp”.
Với trường hợp này, nếu không đau đáng kể hay rối loạn chức năng, người bệnh cũng không nhất thiết phải điều trị. Đây là lý do Park Ji-sung và Lee Bong-ju dù bị bàn chân bẹt vẫn có thể vận động ở mức độ cao.
Dù vậy, điều đó không có nghĩa là cả đời sẽ không gặp vấn đề. Khi vòm chân thấp, hướng phân bố tải trọng và lực tác động lên gân - dây chằng sẽ thay đổi. Nếu đứng hoặc đi lâu, người bệnh có thể nhanh mỏi và đau bàn chân, cổ chân.
Sau tuổi trung niên, cũng có thể kèm theo các biến dạng khác. Không hẳn bàn chân bẹt là nguyên nhân trực tiếp, mà là sự sắp xếp tổng thể của bàn chân và phân bố tải trọng tác động qua lại lẫn nhau.
Sau tuổi 40, 50 vòm chân một bên thấp dần?… từ đây câu chuyện sẽ khác
Trên thực tế, “bàn chân bẹt” trở thành vấn đề “thật sự” ở một tình huống khác: trước đây bình thường, nhưng sau tuổi trung niên vòm chân một bên dần thấp xuống. Khi đó, biến dạng bắt đầu xuất hiện ở toàn bộ bàn chân.
Phần lớn trường hợp khởi phát từ thoái hóa gân chày sau ở mặt trong cổ chân (posterior tibial tendon, gân nâng đỡ vòm phía trong bàn chân). Sau đó, dây chằng giữ vòm yếu đi khiến gót nghiêng ra ngoài và phần trước bàn chân xòe rộng. Trục bàn chân dần bị lệch.
Ở giai đoạn đầu, người bệnh chỉ đau mặt trong cổ chân và dễ mệt khi đi lâu. Nhưng khi biến dạng tiến triển, cơn đau lan sang cả phía ngoài. Có người thấy đau phía trong giảm đi thì mừng. Tuy nhiên, đó không phải cải thiện mà là dấu hiệu bệnh đang tiến triển thêm.
Vì vậy, ông Ahn lưu ý các bác sĩ phòng khám cần kiểm tra trước hết hai điểm: “Vòm chân thấp như thế này từ khi nào?”, “Cả hai bên hay chỉ một bên?”
Ông cho biết hai câu hỏi này là “một nửa của chẩn đoán”. Nếu từ nhỏ cả hai bên đã phẳng tương tự nhau thì khả năng cao là dạng kéo dài; nhưng nếu trong 1~2 năm gần đây chỉ một bên thấp xuống rõ rệt, cần nghi ngờ bàn chân bẹt mắc phải ở người trưởng thành. Dù nhìn bên ngoài có thể không khác nhiều, ý nghĩa, cách tiếp cận và phương pháp điều trị của hai dạng này hoàn toàn khác nhau.
Để mặc rồi đến cả đi bộ cũng khó… vì sao lại là “cuộc đua với thời gian”?
Khi PCFD tiếp tục tiến triển, chức năng đi lại sẽ bị ảnh hưởng. Khi trục sắp xếp sụp đổ, hiệu quả nâng đỡ và đẩy trọng lượng cơ thể giảm xuống.
Từ chỗ chỉ đau khi đi lâu, người bệnh bắt đầu mệt ngay cả khi đi trên mặt phẳng. Việc kiễng chân trở nên khó. Các cấu trúc phía ngoài bàn chân va chạm nhau khiến đau tăng lên, và bản thân bàn chân dần trở nên cứng. Đến giai đoạn đó, sinh hoạt hằng ngày trở nên khó khăn.
Vì vậy, điều trị là cuộc đua với thời gian. Khi vẫn còn độ mềm dẻo, vẫn có dư địa chỉnh trục trong khi bảo tồn khớp; nhưng khi chuyển sang giai đoạn cứng khớp, lựa chọn sẽ giảm đi đáng kể.
Ở giai đoạn đầu, mục tiêu là giảm đau và ức chế tiến triển. Nếu viêm gân chày sau nặng, có thể cho nghỉ một thời gian bằng giày bốt hỗ trợ đi lại hoặc bó bột cẳng chân ngắn, sau đó tiếp tục nẹp chỉnh hình, bài tập tăng cường và luyện thăng bằng.
Tuy nhiên, nếu theo dõi 3~6 tháng mà đau vẫn kéo dài hoặc bệnh tiến triển, cần cân nhắc phẫu thuật. Nếu phát hiện muộn, tình hình sẽ phức tạp hơn, vì có thể cần phẫu thuật tái tạo phối hợp, xử lý đồng thời gân, dây chằng và xương.
Nếu biến dạng tiến triển đến giai đoạn cứng khớp, không thể chỉnh bằng tay, và xuất hiện viêm khớp ở khớp dưới sên… có thể cần “phẫu thuật hàn khớp dưới sên” hoặc “phẫu thuật hàn khớp đôi/ba khớp”. Nếu biến dạng lan đến khớp cổ chân khiến mặt khớp nghiêng ra ngoài, có thể cần “tái tạo dây chằng delta”; còn nếu khớp bị cứng hoặc kèm viêm khớp, sẽ xem xét đến “hàn khớp cổ chân” hoặc thậm chí “thay khớp nhân tạo”.
Đừng vội nghĩ đến lót giày…“hãy chụp X-quang khi chịu tải trọng”
Vì vậy, nếu sau khi trưởng thành hình dạng bàn chân bắt đầu thay đổi, cần xác định nguyên nhân trước khi tìm lót giày chức năng. Có trường hợp khi nằm hoặc ngồi thì trông như vẫn còn vòm, nhưng khi đứng lên lại sụp xuống.
Do đó, bước đầu tiên là chụp X-quang bàn chân - cổ chân ở trạng thái chịu tải để kiểm tra vòm, trục gót và sự khác biệt hai bên. Khi cần, phải đánh giá chi tiết hơn tổn thương gân chày sau, dây chằng và trục khớp bằng MRI hoặc CT chịu tải.
Danh sách kiểm tra “Vậy chân tôi thì sao?”… nhìn nhanh sự khác nhau giữa hai dạng bàn chân bẹt
| Hãy thử kiểm tra | Yes | No |
| Nhìn ảnh hồi nhỏ, cả hai bàn chân của bạn có phẳng như hiện nay không? | □ | □ |
| Trong vài năm gần đây, chỉ một bên bàn chân trở nên phẳng hơn không? | □ | □ |
| Gần đây chỉ đế giày một bên bắt đầu mòn khác thường không? | □ | □ |
| Ấn vào phía sau mặt trong mắt cá chân có đau hoặc sưng không? | □ | □ |
| Nhìn từ phía sau, gót một bên có nghiêng ra ngoài rõ rệt không? | □ | □ |
| Bạn có khó kiễng chân bằng một chân, hoặc nếu lặp lại nhiều lần thì bị đau không? | □ | □ |
| Trước đây bạn đau mặt trong cổ chân, nhưng gần đây bắt đầu đau cả phía ngoài không? | □ | □ |
Trong số này, có vài mục đúng cũng chưa thể kết luận ngay là PCFD (bàn chân bẹt mắc phải). Tuy nhiên, nếu sau khi trưởng thành một bên bàn chân dần sụp xuống, kèm đau và cả bất tiện khi đi lại, thì tuyệt đối không phải chuyện có thể thờ ơ cho qua với suy nghĩ “chắc chỉ là bàn chân bẹt”.
Điều thực sự quan trọng không phải là vòm chân thấp đến mức nào. Mấu chốt là: vòm chân đã thấp nhưng ổn định từ nhỏ, hay đang sụp mới sau khi trưởng thành. Bởi dù nhìn bề ngoài có thể giống nhau, “chỉ là bàn chân bẹt” và “biến dạng bàn chân” rõ ràng là hai chuyện khác nhau.
