Trong chương trình khám sức khỏe tổng quát quốc gia, nam giới từ 24 tuổi và nữ giới từ 40 tuổi được xét nghiệm máu theo chu kỳ 4 năm để kiểm tra rối loạn lipid máu. Các hạng mục xét nghiệm gồm cholesterol toàn phần, cholesterol HDL, cholesterol LDL, triglycerid…
Tuy nhiên, lipoprotein(a) (sau đây gọi là Lp(a)) — một trong những yếu tố nguy cơ chính của bệnh tim mạch — lại không có trong danh mục xét nghiệm rối loạn lipid máu của chương trình khám sức khỏe tổng quát quốc gia.
Thời gian gần đây, giới y khoa trong và ngoài nước nhấn mạnh cần kiểm tra chỉ số Lp(a) để đánh giá chính xác hơn nguy cơ bệnh tim mạch. Tháng 3 vừa qua, Hiệp hội Tim mạch Mỹ (AHA) cũng nêu rõ: “Khuyến nghị mọi người trưởng thành nên đo Lp(a) ít nhất một lần trong đời”.
Lp(a) là một lipoprotein trong đó apolipoprotein(a) gắn với một hạt tương tự lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) vốn vận chuyển cái gọi là “cholesterol xấu”. Nồng độ Lp(a) trong máu chịu ảnh hưởng lớn từ yếu tố di truyền và tương đối ít thay đổi theo lối sống như ăn uống hay vận động. Vì vậy, với đa số người trưởng thành, chỉ cần đo một lần trong đời cũng có thể giúp đánh giá nguy cơ bệnh tim mạch.
Đặc biệt, với người từng mắc bệnh tim mạch sớm hoặc có tiền sử gia đình, bệnh nhân tăng cholesterol máu gia đình (FH), hoặc trong gia đình có người có chỉ số Lp(a) cao, tầm quan trọng của xét nghiệm Lp(a) càng lớn hơn.
Trong cuộc phỏng vấn gần đây với Washington Post (WP), bác sĩ Jeffrey Berger, giám đốc Trung tâm Phòng ngừa bệnh tim mạch thuộc Trung tâm Tim mạch NYU Langone, giải thích: “Vì chỉ số Lp(a) cao có thể làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch, điều quan trọng là nhận diện sớm các yếu tố nguy cơ di truyền của bản thân và chủ động hơn trong việc quản lý các yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát như lối sống hay cholesterol”.
Vậy Lp(a) làm tăng nguy cơ bệnh tim mạch như thế nào.
Lp(a) tích tụ ở mặt trong thành mạch, vừa vận chuyển cholesterol vừa mang phospholipid oxy hóa (OxPL) để thúc đẩy phản ứng viêm. Quá trình này có thể ảnh hưởng đến việc hình thành và tiến triển mảng xơ vữa động mạch. Mảng xơ vữa là tổn thương hình thành khi cholesterol, thành phần mỡ và các tế bào viêm… tích tụ ở thành mạch. Khi mảng xơ vữa lớn lên, mạch máu có thể bị hẹp, cản trở dòng máu; nếu bề mặt mảng bị vỡ, cục máu đông có thể hình thành và dẫn đến nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ.
Ngay cả khi kết quả xét nghiệm cho thấy chỉ số Lp(a) cao, hiện vẫn chưa có phương pháp điều trị giúp hạ chỉ số này một cách có ý nghĩa. Trong cuộc phỏng vấn với WP, bác sĩ Berger nói: “Nếu chỉ số Lp(a) cao, cần quản lý chặt chẽ các yếu tố nguy cơ bệnh tim mạch như đường huyết hay huyết áp, đồng thời tập trung duy trì chỉ số cholesterol LDL ở mức thấp”.
Để kiểm soát cholesterol LDL, điều quan trọng là cải thiện lối sống thông qua chế độ ăn, tập luyện và bỏ thuốc lá…
Việc giảm tiêu thụ các thực phẩm giàu chất béo bão hòa như thịt ba chỉ, thịt chế biến sẵn, bơ, kem tươi… và tăng cường ăn các thực phẩm như cá, đậu nành, các loại hạt, cùng rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu… giàu chất xơ cũng có thể hữu ích.
AHA nhấn mạnh rằng thay vì chỉ tập trung giảm hàm lượng cholesterol trong bản thân thực phẩm, cần thay thế chất béo bão hòa bằng chất béo không bão hòa, đồng thời cải thiện tổng thể mô hình ăn uống theo hướng ưu tiên thực phẩm có nguồn gốc thực vật và thực phẩm ít chế biến.
Tập luyện đều đặn và duy trì cân nặng phù hợp cũng là yếu tố thiết yếu để kiểm soát cholesterol. Khuyến nghị thực hiện khoảng 150 phút hoạt động thể chất cường độ vừa mỗi tuần; nên tránh uống rượu quá mức và bỏ thuốc lá.
Tuy nhiên, nếu chỉ số cholesterol LDL liên tục cao hoặc có thêm các yếu tố nguy cơ tim mạch khác, bao gồm cả Lp(a), thì không nên chỉ cố giải quyết bằng thay đổi lối sống; thay vào đó, cần trao đổi với nhân viên y tế để được điều trị phù hợp như dùng thuốc.
