Một nhân viên văn phòng họ Kim (34 tuổi) sống ở Busan và một đồng đội trong nhóm chạy bộ họ Lee (37 tuổi) cùng than phiền đau đầu gối trong một tuần của tháng 5 vừa qua. Cả hai đều bị đau sau khi chạy dọc bờ sông Nakdong sau giờ làm.
Anh Kim được bác sĩ chấn thương chỉnh hình tư vấn “có thể tiếp tục chạy nếu tăng cường thêm sức mạnh cơ bắp”. Ngược lại, anh Lee nhận khuyến cáo “từ bây giờ phải dừng chạy hoàn toàn”.
Cùng vị trí, cơn đau tương tự nhưng chỉ định lại hoàn toàn trái ngược. Anh Lee phản ứng: “Đau thì phải nghỉ chứ?”, còn anh Kim thắc mắc: “Người ta bảo đau vẫn nên vận động, sao chỉ mình tôi bị bắt dừng?”. Rốt cuộc khác biệt ở điểm nào mà chỉ định lại chia thành hai hướng đối lập đến vậy?
Giám đốc Bệnh viện Busan Keun, ông Jung Ju-seon (khoa Chấn thương chỉnh hình), nói thẳng: “Với đầu gối, không phải nhìn mức độ đau mà phải xem trước tiên nguyên nhân gây đau”. Ông giải thích rằng cơn đau xuất phát từ suy giảm sức cơ hay động tác sai có thể cải thiện nhờ tập luyện sức cơ phù hợp và điều chỉnh tải trọng, nhưng nếu sụn hay sụn chêm thực sự bị tổn thương, việc chạy với cùng cường độ sẽ liên tục làm nặng thêm vùng tổn thương đó.
Bác sĩ nhìn vào điều gì trước khi phân định hai trường hợp này?
Ông Jung cho rằng đi bộ và chạy bộ là “những bài vận động cơ bản nhất của con người”, nhưng nhấn mạnh “tuyệt đối không được quá sức”. Khi có đau, trước hết cần nghỉ; nếu nghỉ mà triệu chứng cải thiện thì khả năng cao không phải vấn đề lớn.
Ông nói: “Vận động viên cũng đau là nghỉ”, đồng thời cho biết: “Khi hết triệu chứng, có thể bắt đầu lại với cường độ thấp rồi tăng dần; nhưng nếu nghỉ mà đau vẫn kéo dài thì lúc đó cần đến bệnh viện khám”.
Vì vậy, tiêu chí đánh giá đầu tiên là “nghỉ có đỡ không”. Đau giảm khi nghỉ thường có khả năng liên quan đến suy giảm cơ lực hoặc vấn đề tư thế; còn đau dai dẳng dù đã nghỉ thì cần nghi ngờ tổn thương cấu trúc.
Tiêu chí thứ hai là vị trí và dạng đau. Theo ông Jung, nếu đau lan tỏa toàn bộ vùng gối một cách mơ hồ, không sưng hay đau khi ấn, và động tác gập–duỗi vẫn thực hiện được không quá khó thì khả năng cao không phải vấn đề lớn.
Ngược lại, nếu đau khu trú rõ ở một điểm, có sưng, đau khi ấn rõ rệt, hoặc bản thân động tác gập–duỗi đã khó khăn thì khả năng có vấn đề cao. Đau toàn bộ thường nhiều trường hợp vẫn ổn, còn đau một chỗ thì nhiều khi cần đi bệnh viện.
Nếu đầu gối sưng, khóa lại, mất lực: Vì sao không nên bỏ qua
Số người chạy bộ tại Hàn Quốc tính đến năm 2025 đã vượt xa 10 triệu người (khảo sát của Gallup Korea). Tốc độ gia nhập của nhóm tuổi 20 và 30 đặc biệt tăng nhanh.
Dù vậy, người đến bệnh viện vì đau đầu gối hiện vẫn chủ yếu là nhóm trung niên và cao tuổi. Năm 2023, số bệnh nhân đến bệnh viện vì rách sụn chêm là 67.197 người (Cơ quan Đánh giá và Thẩm định Bảo hiểm Y tế), trong đó 48,6% thuộc nhóm tuổi 50 và 60. Tuy nhiên, việc bệnh nhân trẻ tăng lên do chấn thương thể thao là quan sát chung được ghi nhận tại hiện trường lâm sàng.
Ông Jung nêu ba tín hiệu cần dừng ngay.
Thứ nhất, nếu tình trạng sưng lặp đi lặp lại, có thể do tập quá sức; cần nghỉ và chườm lạnh.
Thứ hai, triệu chứng “kẹt” khi đầu gối đột ngột không duỗi ra được hoặc bị vướng là do tổn thương sụn hoặc sụn chêm khiến biên độ vận động bị hạn chế về mặt cơ học, vì vậy bắt buộc phải khám bệnh viện.
Thứ ba, cảm giác mất lực hoặc lỏng lẻo ở đầu gối là tín hiệu cần nghi ngờ tổn thương dây chằng chéo hoặc dây chằng bên; trường hợp này cũng phải đến bệnh viện.
Sụn mòn thì có phải chắc chắn phải phẫu thuật? Khi nào theo dõi, khi nào không?
Tổn thương sụn tiến triển theo nhiều giai đoạn. Tổn thương sụn bắt đầu từ độ I, sang độ II khi phạm vi tổn thương không quá 50%; nếu tiếp tục vận động quá sức sẽ sang độ III vượt quá 50%; và nếu bỏ mặc sẽ chuyển sang độ IV giai đoạn cuối. Tổn thương sụn cuối cùng dẫn đến thoái hóa khớp.
Tiêu chuẩn phân loại tổn thương sụn của Hiệp hội Tái tạo Sụn Quốc tế (ICRS)
Giai đoạn | Nhận định | Ý nghĩa lâm sàng |
Độ I | Bề mặt sụn mềm và phù nề | Thay đổi sớm, có thể hồi phục bằng điều trị bảo tồn |
Độ II | Tổn thương dưới 50% bề dày sụn | Tổn thương lớp nông, theo dõi diễn tiến hoặc điều trị bảo tồn |
Độ III | Tổn thương từ 50% bề dày sụn trở lên | Tiến triển gần xương dưới sụn, bắt đầu cân nhắc điều trị phẫu thuật |
Độ IV | Lộ xương dưới sụn (xương dưới sụn) | Giai đoạn cuối, tiến triển thành thoái hóa khớp |
Tổn thương sụn chêm được xác nhận bằng MRI. Tổn thương nhẹ có thể theo dõi diễn tiến, nhưng nếu tổn thương lớn thì sẽ tiến tới phẫu thuật cắt bỏ hoặc khâu sụn chêm. Như vậy, khi đã xác nhận có tổn thương sụn hoặc sụn chêm, tốt hơn nên tạm thời tránh đi bộ, chạy bộ, leo núi; thay vào đó duy trì cơ lực bằng đạp xe hoặc bơi lội – những hoạt động không chịu tải trọng cơ thể.
Sau phẫu thuật cũng cần tránh đi bộ, leo núi, chạy máy chạy bộ, cũng như các động tác đi hoặc chạy trong thời gian dài. Cũng nên tránh các động tác gập gối sâu như ngồi xổm, lạy, quỳ gối, hoặc ngồi xếp bằng kiểu “yangban”.
Vì sao phải xem cả hình dạng chân và dây chằng
Dù cùng là đau đầu gối, việc bác sĩ đưa ra chỉ định khác nhau còn chịu ảnh hưởng bởi trục chi dưới và tình trạng dây chằng. Với chân vòng kiềng (genu varum), tải trọng dồn vào phía trong gối khiến sụn phía trong bị mòn hoặc sụn chêm có thể rách. Ngược lại, chân chữ X (genu valgum) có thể gây tổn thương phía ngoài gối.
Nếu đầu gối mất vững do tổn thương dây chằng chéo hoặc dây chằng bên, nguy cơ mòn sụn và rách sụn chêm cũng tăng lên. Khi cơ lực thiếu, áp lực tác động lên đầu gối tự thân tăng, dẫn đến quá tải.
Vì vậy, bác sĩ không chỉ nhìn một vị trí tổn thương. Cần đánh giá đồng thời trục chân, độ vững dây chằng và sức mạnh cơ bắp thì mới có thể đưa ra chỉ định vận động và phương án phẫu thuật phù hợp.
FAQ Câu hỏi thường gặp về đau đầu gối
Nếu đau đầu gối thì có nhất định phải nghỉ ngơi không?
Không. Nếu nghỉ mà đau giảm, khả năng cao liên quan đến suy giảm cơ lực hoặc vấn đề tư thế; nhưng nếu nghỉ mà đau vẫn tiếp diễn thì cần khám bệnh viện.
Nếu hồi phục mà không còn đau thì có thể chạy lại không?
Khi đã hết triệu chứng, bắt đầu lại với cường độ thấp rồi tăng dần cường độ sẽ an toàn hơn.
Nếu đầu gối bị sưng thì có nên cứ để yên không?Sưng lặp lại có thể là tín hiệu tập quá sức, vì vậy nghỉ và chườm lạnh là ưu tiên trước. Nếu sưng thường xuyên hoặc kéo dài, cần đi khám.
Nếu sụn chêm bị tổn thương thì có phải chắc chắn phải mổ không?
Không. Nếu tổn thương xác nhận trên MRI ở mức nhẹ có thể theo dõi diễn tiến; nếu tổn thương lớn thì cân nhắc phẫu thuật cắt bỏ hoặc khâu.
Sau khi sụn bị tổn thương vẫn có thể tiếp tục tập luyện không?
Nên tránh các bài chịu tải trọng cơ thể như đi bộ, chạy bộ, leo núi; các bài như đạp xe hoặc bơi lội giúp duy trì cơ lực mà không chịu tải trọng cơ thể sẽ phù hợp hơn.
Thông tin tư vấn: Giám đốc Bệnh viện Busan Keun, ông Jung Ju-seon (khoa Chấn thương chỉnh hình). Ông từng là bác sĩ chuyên trách tại Bệnh viện Samsung Seoul, sau đó giữ chức Trưởng Trung tâm Khớp tại Bệnh viện Bumin và Phó giáo sư tại Đại học Công giáo Kwandong. Ông chủ yếu thực hiện phẫu thuật đầu gối và mắt cá chân, thay khớp nhân tạo và phẫu thuật nội soi khớp.
