“Nhiều người vẫn gọi ma túy là “chuyến tàu tốc hành xuống địa ngục”, đúng không? Đó là một phép ví von chính xác. Nghiện ma túy không có vùng trung gian. Hoặc dừng lại, hoặc cuối cùng rơi xuống dưới vực thẳm và chạm đáy. Chỉ có một trong hai.”
Trước ngày gặp ông Cheon Young-hoon, Giám đốc Bệnh viện Incheon Chamsarang, một phụ nữ ngoài 30 tuổi được phát hiện gục ngã giữa trung tâm Gangnam (Seoul), mang theo túi mua sắm đầy lọ thuốc propofol và ống tiêm. Khác với trước đây, người nghiện ma túy trẻ tuổi đã trở nên quá phổ biến; ông Cheon cảm nhận điều đó mỗi ngày trong phòng khám.
Về mặt y học, nghiện là trạng thái phụ thuộc quá mức vào một hành vi hoặc một chất đến mức không thể tự kiểm soát. Tiêu chí quan trọng là “chức năng”. Chẳng hạn, dù chỉ uống nửa chai soju mỗi ngày nhưng nếu gây ảnh hưởng đến sinh hoạt thường nhật thì có thể chẩn đoán là nghiện rượu. Ngược lại, dù uống năm sáu chai nhưng không gặp vấn đề trong đời sống xã hội hay chức năng sinh hoạt hằng ngày thì về mặt y học không nhất thiết bị coi là nghiện.
“Ma túy” thì khác. Đây không phải là thứ có thể chờ đến khi nó gây ảnh hưởng đến đời sống thường nhật (hoặc chức năng) như nicotine, rượu hay trò chơi điện tử rồi mới theo dõi diễn tiến.
“Ma túy là chất đẩy “trần” khoái cảm mà con người có thể cảm nhận lên cao vô hạn. Đó là khoái cảm mà không cách nào khác có thể mang lại. Bệnh nhân không phải vì không biết đó là điều xấu mà bị nghiện. Họ lại chạm vào nó lần nữa vì cuộc sống thường ngày không có ma túy khiến họ cảm thấy quá đau đớn và kiệt sức.”
Chúng tôi đặt câu hỏi với ông Cheon, người đã kéo vô số bệnh nhân ra khỏi vũng lầy nghiện ngập và giúp họ tìm lại cuộc sống mới, về bầu không khí gần đây ở tuyến đầu điều trị nghiện ma túy.
- Nghe nói bệnh nhân nghiện ngày càng trẻ hóa?
“Giờ đây nhóm bệnh nhân phổ biến nhất thậm chí là học sinh cấp 2 và cấp 3. Không chỉ là “phổ biến hơn” nữa. Ở thế hệ trẻ, cảm giác phản kháng hay rào cản tâm lý kiểu "tuyệt đối không được đụng đến ma túy" đã hoàn toàn sụp đổ."
Ông Cheon cho biết việc tìm mua ma túy cũng đã trở nên đơn giản và dễ dàng đến mức không thể so với trước đây. Thậm chí người ta còn chia sẻ cả “phả hệ ma túy” - những công thức phối hợp vài loại thuốc kê đơn để tạo hiệu ứng tương tự ma túy. Đây là một trường hợp điển hình của lạm dụng và sử dụng thuốc sai mục đích.
-Khó khăn lớn nhất trong quá trình điều trị nghiện là gì?
“Nhiều người hiểu lầm, nhưng điều trị nghiện ma túy không thể làm bằng cưỡng ép. Kéo một bệnh nhân không nghĩ mình cần điều trị đến rồi bắt ngồi đó cũng không giải quyết được gì. Không thể ép buộc điều trị một người nghĩ rằng “tôi sẽ cứ tiếp tục dùng ma túy”. Điều trị chỉ bắt đầu khi chính bệnh nhân cảm thấy mình cần điều trị. Vấn đề là con đường để đi đến điểm đó thực sự rất gian nan.”
-Có lẽ cũng có những điểm chung hoặc khác biệt giữa bệnh nhân theo từng loại chất gây nghiện?
“Ma túy nhìn chung được chia thành chất kích thích, chất an thần và chất gây ảo giác. Không phải tuyệt đối, nhưng tùy loại mà khuynh hướng của bệnh nhân cũng có phần tương đồng.”
Chất kích thích khiến não bộ bị kích hoạt ở mức cực độ. Các chất tiêu biểu gồm philopon (methamphetamine), ecstasy (MDMA), cocaine, phentermine… Bệnh nhân nghiện chất kích thích thường có điểm chung là tính bốc đồng mạnh. Họ phản ứng với mức độ "3000" trước một việc đáng tức giận chỉ ở mức "30." Đây cũng là nhóm có nguy cơ tự sát cao nhất.
Ngược lại, chất an thần ức chế hệ thần kinh trung ương, giúp giảm lo âu. Các thuốc nhóm benzodiazepine, zolpidem và propofol là những ví dụ điển hình. Khi nghiện các chất này, người bệnh thường trở nên nhạy cảm thần kinh. Họ bắt bẻ những chuyện không đáng hoặc dễ cáu kỉnh. Ông Cheon mô tả điều này rằng "con người trở nên dính dớp, khó chịu."
Người nghiện chất gây ảo giác có đặc điểm là trải qua méo mó cảm giác hoặc xuất hiện triệu chứng mất cảm nhận thực tại.
- Tránh xa là tốt nhất, nhưng nếu lỡ tiếp xúc với ma túy thì nên làm gì?
“Quan trọng nhất là phải được tư vấn ngay lập tức. Chúng tôi không khuyến nghị tất cả bệnh nhân nhập viện. Chỉ khi nguy cơ gây hại cho bản thân hoặc người khác cao và có biểu hiện ngộ độc cấp thì chúng tôi mới hướng dẫn nhập viện. Còn với những bệnh nhân đến bệnh viện vì muốn cai, chúng tôi theo dõi bằng cách xét nghiệm nước tiểu mỗi tuần một lần. Cũng như các bệnh khác, với nghiện ma túy, cách ứng phó tốt nhất là can thiệp từ giai đoạn đầu.”
Ông Cheon nói câu “dùng ma túy thì não sẽ tan chảy” không chỉ là một phép ẩn dụ, mà thậm chí gần như là một chẩn đoán chính xác. Đặc biệt, philopon - chiếm phần lớn các ca nghiện ma túy trong nước - nếu dùng lâu dài sẽ để lại tổn thương vĩnh viễn ở não. Khi đã tiến đến giai đoạn này, phương án còn lại thực sự chỉ là cách ly.
Rốt cuộc, điều quan trọng là ý chí điều trị của chính bệnh nhân. Nếu biết người xung quanh hoặc người thân có sử dụng ma túy, điều quan trọng là cho họ biết rằng họ có thể nhận được sự giúp đỡ từ chuyên gia, thay vì chỉ trích hay dồn ép.
-Vì việc điều trị và xử phạt pháp lý cần được thực hiện song song, có lẽ đội ngũ y tế cũng có nhiều trăn trở?
“Điều đầu tiên tôi muốn nói là ma túy chắc chắn là một trọng tội. Cần xử phạt nghiêm khắc và mạnh tay. Tuy nhiên, cũng phải nghĩ xem liệu chỉ dựa vào trừng phạt nặng có giải quyết được tình hình hay không.”
Ông Cheon cho rằng thời điểm tốt nhất để bắt đầu điều trị nghiện là “lúc bị phát hiện”. Tức là vẫn xử phạt, nhưng trong quá trình đó phải bắt buộc liên kết điều trị.
Ông lấy COVID-19 làm ví dụ. Khi đó, chính phủ các nước áp dụng biện pháp cách ly mạnh đối với ca xác nhận, đồng thời triển khai chính sách “giãn cách” ở mức cao. Nhưng như vậy vẫn chưa đủ. Một số quốc gia thất bại trong việc phân phối vaccine nhanh chóng hoặc không bảo đảm điều trị chắc chắn cho ca xác nhận đã chậm trễ trong kiểm soát dịch.
“Ma túy cũng y như vậy. Nhốt họ lại rồi chỉ trỏ rằng “những kẻ mù quáng vì khoái lạc”, “những kẻ đáng chết” thì cũng chẳng hiệu quả gì lớn. Chỉ khi điều trị đi kèm thì trừng phạt mới có ý nghĩa.”
- Ông có lời nào muốn nhắn nhủ đến những đứa trẻ tò mò hoặc đã từng tiếp xúc với ma túy?
“Tôi hay nói thế này. Tôi hỏi các em: “Có nhất thiết phải chấm thử xem là phân hay tương rồi đến khi đau bụng, nhiễm trùng huyết mới chịu bỏ phân không?” Ma túy không phải thứ để trải nghiệm vì tò mò. Tuyệt đối không có ngoại lệ. Tàu KTX khi mới xuất phát cũng chạy chậm 20-30km thôi. Lúc đó bạn sẽ nghĩ rằng hễ muốn là có thể nhảy xuống bất cứ lúc nào. Nhưng đến khi thật sự muốn xuống, nó sẽ chạy với tốc độ mà bạn không thể nào nhảy xuống được. Và đích đến chắc chắn sẽ là hướng mà bạn không hề muốn. Ma túy cũng vậy.”
Ông Cheon nói ông đặc biệt xót xa trước thực tế số bệnh nhân nghiện ma túy ở lứa tuổi vị thành niên tăng vọt.
“Tôi thấy thương bọn trẻ bây giờ. Xã hội đã trở thành một môi trường như thể đang đẩy lưng và khuyến khích các em dùng ma túy. Tôi tin rằng, thay vì chỉ lặp đi lặp lại những cảnh báo đáng sợ mang tính đe dọa, người lớn cần tạo ra một môi trường để trẻ có thể trải nghiệm những niềm vui lành mạnh. Đó vừa là biện pháp phòng ngừa tốt nhất, vừa là sự an ủi.”
