Nhiều bệnh nhân hẹp van động mạch chủ mức độ nặng trì hoãn điều trị vì sợ phẫu thuật. Có người cố chịu đựng với suy nghĩ “tuổi này còn làm được gì nữa”, đến khi khó thở, thậm chí đi bộ cũng trở nên khó khăn mới tìm đến bệnh viện. Trước đây, không ít người đã từ bỏ hoặc chần chừ điều trị vì gánh nặng của ca mổ phải mở lồng ngực.
Vì vậy, khi được thông báo van động mạch chủ có vấn đề nghiêm trọng, những câu hỏi mà bệnh nhân và gia đình đặt ra thường khá giống nhau. Chẳng hạn: “Có thể điều trị mà không phải mở ngực không?”, “Tuổi cao vẫn làm được chứ?”, “Chi phí khoảng bao nhiêu?”, “Làm xong có cải thiện ngay không?”…
Ông Park Yong-hwan, giám đốc Trung tâm Tim mạch Bệnh viện Samsung Changwon thuộc Đại học Sungkyunkwan (nội tim mạch), gọi TAVI (thủ thuật thay van động mạch chủ qua ống thông) là “một trong những phương pháp điều trị quan trọng giúp mở rộng lựa chọn cho bệnh nhân”. Ông nhấn mạnh: “Đặc biệt với bệnh nhân siêu cao tuổi có gánh nặng phẫu thuật lớn, hoặc bệnh nhân có nhiều bệnh kèm theo ở tim hay mạch máu, đây thực sự là một lựa chọn thay thế rất tuyệt vời”.
Đáng chú ý, từ ngày 06-07 năm nay, khi tiêu chuẩn chi trả của bảo hiểm y tế thay đổi, cơ hội để bệnh nhân dưới 80 tuổi như nhóm 60 tuổi, 70 tuổi… được thực hiện TAVI với mức đồng chi trả 5% đã tăng lên. Đây là thay đổi quan trọng đối với những bệnh nhân từng do dự vì chi phí.
Tất nhiên, TAVI không phải lúc nào cũng là lựa chọn tối ưu cho mọi bệnh nhân. Bác sĩ cần đánh giá tổng hợp nhiều yếu tố: từ tuổi tác, bệnh kèm theo, mức độ nguy cơ phẫu thuật, cấu trúc van, tình trạng mạch máu cho đến quãng thời gian sống còn lại.
Nhóm TAVI của Bệnh viện Samsung Changwon hoạt động theo mô hình đa chuyên khoa, lấy các bác sĩ nội tim mạch như giám đốc Park làm trung tâm, phối hợp siêu âm tim, CT TAVI, đánh giá của ngoại lồng ngực, gây mê và ứng phó cấp cứu. Dù bắt đầu triển khai TAVI từ năm 2023, nền tảng phía sau là bề dày và chiều rộng của phẫu thuật tim và can thiệp tim mạch được tích lũy suốt 40 năm, kể từ khi bệnh viện mở Trung tâm Tim mạch đầu tiên tại tỉnh Gyeongnam vào năm 1986. Phóng viên đã trao đổi với ông Park về những điểm then chốt của thủ thuật TAVI.
Hỏi 1. TAVI là phương pháp điều trị như thế nào?
TAVI là phương pháp đưa van nhân tạo vào qua mạch máu mà không cần mở lồng ngực. Khi hẹp van động mạch chủ trở nên nặng khiến máu khó lưu thông ra toàn cơ thể, bác sĩ đặt một van nhân tạo mới vào vị trí van bị hẹp để phục hồi dòng máu.
Với phẫu thuật truyền thống, bác sĩ mở lồng ngực, cắt bỏ van bệnh rồi đặt van nhân tạo. Ngược lại, TAVI đưa van lên tim qua động mạch đùi ở vùng đùi và bung van mới bên trong van cũ. Nhờ giảm gánh nặng cho cơ thể, đây trở thành lựa chọn điều trị quan trọng cho bệnh nhân cao tuổi hoặc có nguy cơ phẫu thuật cao.
Hỏi 2. Những bệnh nhân nào phù hợp với TAVI?
Điều đầu tiên cần xem là bệnh nhân có chịu đựng được phẫu thuật hay không. Nếu bệnh nhân cao tuổi, chức năng phổi hoặc thận kém, có tiền sử nhồi máu não hoặc nhồi máu cơ tim, hoặc có nhiều bệnh kèm theo, gánh nặng của phẫu thuật và gây mê toàn thân sẽ tăng lên.
Với những bệnh nhân như vậy, TAVI có thể là phương án giúp giảm gánh nặng thể chất. Tuy nhiên, bác sĩ không quyết định TAVI chỉ vì lý do “sợ phẫu thuật”.
Hỏi 3. Tuổi cao thì làm TAVI có lợi hơn không?
Nhiều trường hợp có lợi cho bệnh nhân cao tuổi, nhưng không phải lúc nào cũng vậy. Bác sĩ không quyết định chỉ dựa vào tuổi. Cần xem đồng thời cấu trúc van, tình trạng mạch máu, có kèm bệnh động mạch vành hay không, và tình trạng toàn thân.
Với bệnh nhân ở độ tuổi 80, điều quan trọng là điều trị an toàn ngay bây giờ và hồi phục nhanh. Nhưng với bệnh nhân ở độ tuổi 60, 70, cần tính cả phương án điều trị lại khi chức năng van suy giảm sau 10 năm, 20 năm. Điều trị phải phù hợp với bệnh nhân, không thể bắt bệnh nhân phải phù hợp với phương pháp điều trị.
Hỏi 4. Bệnh nhân trẻ cũng có thể làm TAVI không?
Có thể, nhưng cần cân nhắc thận trọng hơn. Bởi bệnh nhân trẻ còn quãng thời gian sống dài. Van nhân tạo có thể suy giảm chức năng theo thời gian. Khi đó sẽ xử trí thế nào?
Vì vậy, với bệnh nhân ở độ tuổi 60, vẫn còn khả năng phải điều trị lại sau 10 năm, 20 năm. Trong trường hợp này, nếu trước hết thay van bằng phẫu thuật mở lồng ngực, về sau vẫn còn lựa chọn đặt thêm một van nhân tạo mới bằng TAVI bên trong van đó (valve in valve).
Ngược lại, nếu làm TAVI trước, về sau có thể làm TAVI lần nữa hay phải chuyển sang phẫu thuật sẽ cần đánh giá phức tạp hơn. Khi đó, chẳng phải có thể bệnh nhân đã quá lớn tuổi để phẫu thuật hay sao? Vì vậy, với bệnh nhân trẻ có nguy cơ phẫu thuật thấp, việc ưu tiên cân nhắc thay van bằng phẫu thuật ngoại khoa trước là có lý do.
Hỏi 5. Vì sao trước TAVI phải xem cả siêu âm tim và CT?
Siêu âm tim giúp đánh giá van bị hẹp đến mức nào và tim đang chịu gánh nặng ra sao. Trong khi đó, CT TAVI là xét nghiệm bắt buộc để nắm các thông tin cụ thể cần cho can thiệp như đường đi để đưa van nhân tạo vào, kích thước, mức độ vôi hóa…
Trên CT TAVI, bác sĩ kiểm tra động mạch đùi có đủ rộng không, mạch máu có quá ngoằn ngoèo không, vôi hóa quanh van như thế nào, và lỗ vào động mạch vành nằm ở đâu. Cần xem cả hai xét nghiệm mới có thể quyết định TAVI có khả thi không, dùng loại van nào và đi theo đường nào.
Hỏi 6. TAVI có thật sự là thủ thuật đơn giản không?
Việc không phải mở lồng ngực giúp giảm gánh nặng cho bệnh nhân. Nhưng với đội ngũ y tế, đây là thủ thuật độ khó cao, đòi hỏi độ chính xác rất lớn.
Bác sĩ phải đặt van nhân tạo đúng vị trí, đồng thời sẵn sàng ứng phó các tình huống bất ngờ trong quá trình can thiệp như nhồi máu não, nhịp tim chậm (bradycardia, tình trạng nhịp tim chậm hơn bình thường), tổn thương tim, tổn thương động mạch chủ, lệch vị trí van, hoặc bít tắc lỗ vào động mạch vành. Đây là lý do không chỉ nội tim mạch mà còn có ngoại lồng ngực, chẩn đoán hình ảnh, ê-kíp gây mê, điều dưỡng, kỹ thuật viên X-quang, ê-kíp tuần hoàn ngoài cơ thể cùng phối hợp. TAVI tuyệt đối không phải là điều trị có thể quyết định một cách nhẹ nhàng.
Hỏi 7. Thời gian can thiệp và thời gian nằm viện khoảng bao lâu?
Tùy tình trạng bệnh nhân, nhưng bản thân thủ thuật thường kết thúc trong khoảng 1∽2 giờ. Nếu ổn định, thời gian nằm viện cũng không dài.
Tại Bệnh viện Samsung Changwon, theo lịch can thiệp vào thứ Tư, bệnh nhân nhập viện thứ Hai, làm các xét nghiệm cần thiết trước thủ thuật và đánh giá động mạch vành, thực hiện TAVI vào thứ Tư, và nếu kết quả ổn thì xuất viện vào thứ Sáu. Dĩ nhiên, nếu có kèm bệnh động mạch vành, cần xét nghiệm bổ sung, hoặc cần theo dõi thêm sau can thiệp, lịch trình có thể thay đổi. Không nên chỉ nhìn vào tiến trình hồi phục trung bình rồi tự kết luận về tình trạng của mình.
Hỏi 8. Người dưới 80 tuổi cũng có thể làm TAVI với mức đồng chi trả 5% không?
Khả năng này đã tăng lên. Gần đây, khi tiêu chuẩn chi trả thay đổi, bệnh nhân dưới 80 tuổi như nhóm 60 tuổi, 70 tuổi… nếu đội ngũ khám chữa bệnh tim mạch tích hợp thống nhất về sự cần thiết của TAVI thì có thể được điều trị với mức đồng chi trả 5%.
Trước đây, nếu dưới 80 tuổi mà không được công nhận thuộc nhóm nguy cơ phẫu thuật cao, mức đồng chi trả có thể tăng lên 50% hoặc tới 80%. Vì vậy, có bệnh nhân dù về mặt y khoa TAVI có thể hữu ích vẫn trì hoãn điều trị vì chi phí.
Tuy nhiên, tiêu chuẩn mới cũng không có nghĩa là “dưới 80 tuổi ai cũng 5%”. Đội ngũ khám chữa bệnh tim mạch tích hợp phải xem xét nguy cơ phẫu thuật, bệnh kèm theo, cấu trúc van, tình trạng mạch máu và khả năng điều trị lại trong tương lai, rồi kết luận TAVI phù hợp hơn. Tỷ lệ đồng chi trả thực tế và tổng chi phí cũng có thể thay đổi tùy tình trạng bệnh nhân, việc áp dụng tiêu chuẩn chi trả, và các hạng mục không được bảo hiểm chi trả.
Hỏi 9. Làm TAVI xong có cải thiện ngay không?
Tùy từng bệnh nhân. Nhưng có người thay đổi rất rõ trước và sau can thiệp. Có một bệnh nhân nữ ngoài 80 tuổi vào khoa cấp cứu vì phù phổi. Van động mạch chủ bị hẹp nặng khiến tim không thể bơm máu ra toàn cơ thể đúng mức, chức năng tim cũng suy giảm đáng kể. Sau khi ổn định tình trạng rồi thực hiện TAVI, khó thở giảm và mức độ hoạt động được phục hồi.
Có bệnh nhân trước đó khó thở vì hẹp nặng, sinh hoạt hằng ngày gặp khó khăn, sau can thiệp đã nói: “Không ngờ lại có phương pháp điều trị tốt như vậy mà tôi không biết”. Khi dòng máu được phục hồi, khó thở giảm và sức đi lại tốt hơn, nên có thể hiểu vì sao họ nói như vậy.
Tuy nhiên, không phải bệnh nhân nào cũng hồi phục với tốc độ như nhau. Sau can thiệp vẫn cần theo dõi rối loạn nhịp, chảy máu, chức năng van, điều chỉnh thuốc và siêu âm tim định kỳ. TAVI không phải điều trị chỉ kết thúc ở thủ thuật, mà bao gồm cả hồi phục và quản lý sau đó.
Hỏi 10. Nên chọn bệnh viện làm TAVI theo tiêu chí nào?
Thứ nhất, cần xem bệnh viện có đáp ứng tiêu chuẩn “cơ sở thực hiện TAVI” hay không. TAVI là điều trị đòi hỏi cơ sở có khả năng phẫu thuật tim, nhân lực nội tim mạch và ngoại tim mạch-lồng ngực, hệ thống ứng phó khi cần chuyển đổi khẩn cấp, cùng thành tích nhất định về phẫu thuật tim và can thiệp tim mạch.
Thứ hai, cần xem bệnh viện có thể diễn giải chính xác siêu âm tim và CT TAVI hay không. Thứ ba, cần xác nhận bệnh viện có thể theo dõi và quản lý sau can thiệp, bao gồm rối loạn nhịp, chảy máu, chức năng van và điều chỉnh thuốc.
Chẳng hạn, nên kiểm tra trước bệnh viện có đáp ứng các yêu cầu của Bộ Y tế và Phúc lợi Hàn Quốc về cơ sở thực hiện TAVI hay không, có được các hãng van nhân tạo lớn như Edwards Lifesciences hoặc Medtronic công nhận đủ tư cách “thực hiện độc lập” hay không… Ngưỡng tiếp cận TAVI đã thấp hơn, nhưng tiêu chí đánh giá lại càng quan trọng.
Hỏi 11. Sau khi làm TAVI, có thể cần điều trị lại không?
Có khả năng. Van theo thời gian cũng có thể suy giảm chức năng. Khi đó, đôi khi bác sĩ cân nhắc điều trị “van trong van”, tức đặt thêm một van mới bên trong van hiện có. Tuy nhiên, không phải bệnh nhân nào cũng làm được. Đây là lý do ngay từ lúc quyết định điều trị lần đầu, bác sĩ phải xem đồng thời loại và kích thước van, tuổi bệnh nhân và khả năng điều trị lại.
TAVI có thể là phương pháp ít gánh nặng hơn cho bệnh nhân, nhưng không phải là điều trị có thể ít cân nhắc hơn. Vì vậy, điều quan trọng hơn kỹ thuật chính là đánh giá. Mục tiêu là tìm ra con đường an toàn nhất và có lợi lâu dài nhất khi đặt toàn bộ quãng đời còn lại của bệnh nhân lên bàn cân.
Đặc biệt, hẹp van động mạch chủ mức độ nặng có thể trở nên thực sự nguy hiểm nếu bỏ lỡ thời điểm điều trị. Ngược lại, nếu phát hiện đúng lúc, bệnh nhân có thể có lựa chọn — dù là phẫu thuật hay TAVI.
Thông tin tư vấn=Bác sĩ Park Yong-hwan, giáo sư (nội tim mạch), Trung tâm Tim mạch Bệnh viện Samsung Changwon. Ông tốt nghiệp Trường Y Đại học Dongguk và nhận bằng tiến sĩ y khoa tại Đại học Dong-A. Ông từng công tác tại Bệnh viện Samsung Changwon, sau đó đào tạo tại Bệnh viện Samsung Seoul và từng làm giảng viên lâm sàng chuyên ngành nội tim mạch. Ông cũng có chứng chỉ bác sĩ được chứng nhận về can thiệp. Hiện ông là giáo sư Bộ môn Nội khoa, Trường Y Đại học Sungkyunkwan; Trưởng khoa Nội của Bệnh viện Samsung Changwon; Giám đốc Trung tâm Tim mạch; và Giám đốc Trung tâm Hợp tác Điều trị.
