Trong lĩnh vực chỉnh hình tại Nhật Bản, tình trạng suy yếu xương·khớp·cơ·thần kinh khiến khả năng di chuyển giảm được gọi là “hội chứng Locomotive”, và được xem như một chỉ dấu sức khỏe giúp nhận diện sớm suy giảm chức năng vận động cũng như nhu cầu chăm sóc dài hạn. Komedi.com, với sự hỗ trợ của các chuyên gia, sẽ lần lượt giới thiệu trong 6 kỳ những tín hiệu cơ thể thường bộc lộ trước trong đời sống hằng ngày như mang tất, leo cầu thang, băng qua vạch sang đường. 〈Ghi chú của biên tập viên>
Chỉ là trượt chân một lần trong nhà. Trước cửa phòng tắm, bước hụt một nhịp và may mắn là không gãy xương. Nhưng từ sau hôm đó, tâm lý co lại trước cả cơ thể. Đứng trước cầu thang là tìm tay vịn trước tiên; lúc bước lên xe buýt thì nhìn xem đặt chân vào đâu trước. Việc tự đi chợ một mình cũng giảm đi.
Với người cao tuổi, ngã không chỉ đơn thuần là một tai nạn. Dù không bị thương nặng, nỗi sợ “lỡ ngã nữa thì sao” cũng khiến họ giảm vận động. Ít vận động thì cơ teo đi, cảm giác thăng bằng càng kém. Khi đó, nguy cơ ngã lần sau lại tăng lên. Ngã sinh ra sợ hãi, và sợ hãi lại kéo theo ngã—một vòng luẩn quẩn.
“Hội chứng Locomotive” (Locomotive Syndrome) là khái niệm giải thích dòng diễn tiến này. Đây là tình trạng sức mạnh đi lại và vận động suy giảm do chức năng xương, khớp, cột sống, cơ và thần kinh cùng yếu đi. Trong tiếng Việt có thể gọi là “hội chứng suy giảm chức năng vận động”. Ban đầu chỉ là đi chậm hơn, leo cầu thang thấy nặng nề, nhưng khi tiến triển sẽ gắn với nguy cơ ngã, gãy xương và chăm sóc dài hạn.
Vấn đề không nằm ở khoảnh khắc ngã, mà ở cơ thể không còn trụ vững
Người trẻ cũng có thể ngã. Nhưng ngã ở người cao tuổi cho hậu quả khác. Khi cơ đùi và cơ vùng hông yếu, lúc cơ thể nghiêng sẽ khó chống đỡ. Khi khả năng thăng bằng giảm, phản ứng chỉnh lại tư thế sau một cú bước hụt cũng chậm hơn.
Nếu kèm loãng xương, một cú ngã nhẹ cũng có thể dẫn đến gãy xương. Gãy xương hông, cột sống, cổ tay có thể làm thay đổi lớn cuộc sống tuổi già. Sau gãy xương hông thường cần phẫu thuật và phục hồi chức năng; gãy cột sống có thể dẫn đến giảm chiều cao và lưng gù. Còn gãy cổ tay khiến các động tác thường ngày như mặc quần áo, chuẩn bị bữa ăn, đi chợ trở nên khó khăn.
Giáo sư Yoo Jun-il của Bệnh viện Đại học Inha (khoa Chỉnh hình) nhấn mạnh cần “không nhìn ngã như một sự kiện đơn lẻ, mà phải xem đó là một dòng diễn tiến đan xen giữa đau, sức cơ, thăng bằng và nguy cơ gãy xương”. Nghĩa là không chỉ nhìn khoảnh khắc ngã, mà còn phải xem trước đó sải bước có ngắn lại không, mũi chân có hay vấp không, phạm vi hoạt động có thu hẹp không.
Trước khi ngã, cơ thể đã phát tín hiệu
Vấn đề là những tín hiệu này thường bộc lộ trong sinh hoạt trước cả khi đi kiểm tra ở bệnh viện. Gần đây, giới học thuật liên tục nghiên cứu cách để công nghệ bắt được tín hiệu này trước khi con người tự nhận ra.
Tại Hội nghị học thuật mùa xuân lần thứ 77 của Hội Lão khoa Hàn Quốc (30~31-05, Busan BEXCO), Giáo sư Park Hyun-tae (Phòng thí nghiệm Nghiên cứu Chăm sóc sức khỏe số, Digital Healthcare Lab) thuộc Đại học Dong-A đã công bố tài liệu về một mô hình trí tuệ nhân tạo (AI) phân tích tư thế và dáng đi chỉ bằng một camera smartphone nhằm sàng lọc nguy cơ hội chứng Locomotive. Trong nghiên cứu thẩm định trên 131 người, mô hình này ghi nhận độ nhạy 0.86 và độ chính xác 0.77 trong việc phân loại nhóm nguy cơ. Điều đó cho thấy có thể phát hiện sớm bất thường dáng đi mà không cần thiết bị chuyên dụng.
Cũng có nghiên cứu “soi” dáng đi rất chi tiết. Khi gắn một cảm biến nhỏ lên chân và phân tích lúc đi bộ, người có hội chứng Locomotive tiến triển ở mức nhất định cho thấy tốc độ đi chậm hơn, sải bước hẹp hơn, và biên độ vận động của gối cùng cổ chân cũng giảm.
Điều thú vị hơn là nghiên cứu tiếp theo. Không cần xem toàn bộ dáng đi, chỉ nhìn đúng một khoảnh khắc “đứng dậy khỏi ghế” cũng có thể nhận ra bất thường.
Khi đứng dậy khỏi ghế, chúng ta cúi người về phía trước rồi dùng lực chân duỗi thẳng để đứng lên. Quan sát xem cơ thể “bật dậy” nhanh và mạnh đến mức nào, các nhà nghiên cứu có thể sàng lọc sớm cả những người mà dáng đi vẫn chưa thấy vấn đề rõ rệt. Tương tự như việc một người vẫn đi lại ổn, nhưng nếu lúc đứng dậy khỏi sofa trông đặc biệt chậm chạp và vất vả, đó có thể là dấu hiệu sức mạnh chân đang suy giảm.
Cũng có những nỗ lực liên hệ trực tiếp nguy cơ ngã với bàn chân. Kết quả nghiên cứu cho thấy, nếu dùng lót giày thông minh tích hợp cảm biến áp lực để đo phân bố áp lực lòng bàn chân và sự dịch chuyển trọng tâm khi đi, có thể phát hiện sớm mất cân bằng trái–phải hoặc bất ổn tư thế.
Giáo sư Park Hyun-tae nhận định về xu hướng này trong giới nghiên cứu hội chứng Locomotive tại Nhật Bản: “Cách tiếp cận đang chuyển từ việc xác nhận sau khi ngã xảy ra sang việc bắt sớm những thay đổi ở giai đoạn trước (前) khi ngã, ngay trong đời sống hằng ngày”. Điều đó cũng hàm ý rằng chỉ nhìn số bước đi là chưa đủ.
Tất nhiên, các thiết bị đo như vậy không thể dự đoán mọi ca ngã. Nhưng những thay đổi như “dạo này ít ra ngoài”, “tránh cầu thang”, “sợ đi xe buýt”, “trong nhà hay vấp mũi chân” là tín hiệu mà gia đình cũng có thể nhận ra.
Cần giữ được sức để bước ra khỏi nhà
Phòng ngừa ngã không chỉ dừng ở tập luyện. Nền phòng tắm, bậc cửa, dây điện, dép đi trong nhà trơn, ánh sáng mờ đều là yếu tố nguy cơ. Nếu ban đêm thường xuyên đi vệ sinh, cũng cần xem lại lộ trình di chuyển từ giường đến nhà vệ sinh. Suy giảm thị lực, thuốc gây chóng mặt, việc dùng thuốc ngủ hoặc thuốc huyết áp cũng là những điểm cần kiểm tra.
Nếu có loãng xương, cũng cần điều trị xương song song. Không chỉ tránh ngã, mà còn là quản lý xương từ trước để khi ngã không bị gãy.
Vì vậy, với người cao tuổi, một lần “rầm” có thể không phải chuyện nhỏ. Sau đó, thế giới bên ngoài trở nên xa hơn, và cơ thể có thể yếu đi nhanh hơn. Sức mạnh để không ngã—đó mới là “tài sản sức khỏe” (tài sản sức khỏe) thiết thực nhất cần có ở tuổi già.
