Tóm tắt
Dù MRI cho thấy đồng thời thoát vị đĩa đệm và hẹp ống sống, cơn đau thực sự có thể chỉ xuất phát từ một trong hai, hoặc do cả hai. Bác sĩ cần đối chiếu triệu chứng với kết quả thăm khám.
Phong bế thần kinh chủ yếu nhằm giảm đau. Ở một số bệnh nhân, phương pháp này cũng được dùng để khoanh vùng dây thần kinh gây triệu chứng.
Chỉ định phẫu thuật không dựa riêng vào hình ảnh MRI mà còn phụ thuộc mức độ đau, suy giảm sức cơ, rối loạn dáng đi, diễn tiến điều trị…
Ông Kim (73 tuổi), sống tại quận Saha, Busan, gần đây bắt đầu sợ leo núi. Chỉ đi vài bước, bắp chân phải đã tê rần và căng kéo. Cơn đau cũng xuất hiện. Vì vậy, ông thường phải ngồi xổm nghỉ giữa đường. Có lúc đang đi, chân bỗng mềm nhũn khiến ông loạng choạng.
Ban đầu, ông nghĩ mình đau cơ nên vài tháng liền dán cao, tối nào cũng xoa bóp chân. Nhưng tình trạng chỉ đỡ được lúc đó.
Cuối cùng, được con trai và con gái đưa đến bệnh viện, ông Kim nghe một câu ngoài dự đoán: “Vấn đề không phải ở chân mà ở lưng”. Thực tế, chụp MRI cho thấy đồng thời có dấu hiệu hẹp ống sống thắt lưng và thoát vị đĩa đệm giai đoạn sớm.
Thế nhưng bác sĩ không đề nghị phẫu thuật ngay.
Ông nói: “Hãy theo dõi thêm triệu chứng và bắt đầu bằng điều trị tiêm trước”.
Dây thần kinh xuất phát từ thắt lưng, vì sao lại gây vấn đề ở chân?
Khi dây thần kinh xuất phát từ thắt lưng bị chèn ép, có thể lưng không đau nhưng chân lại tê hoặc căng kéo. Điển hình nhất là thoát vị đĩa đệm thắt lưng (thoát vị đĩa đệm liên đốt sống) hoặc hẹp ống sống.
Thoát vị đĩa đệm thắt lưng là tình trạng một phần đĩa đệm giữa các đốt sống bị đẩy lồi ra và chèn ép dây thần kinh. Trong khi đó, hẹp ống sống là bệnh lý thường gặp theo tuổi tác: các thay đổi thoái hóa như dây chằng dày lên và xương phát triển khiến đường đi của dây thần kinh bị thu hẹp.
Với thoát vị đĩa đệm thắt lưng, đau tăng khi ngồi hoặc cúi lưng, còn khi duỗi lưng và đi bộ thì đỡ. Ngược lại, hẹp ống sống gây khó chịu khi đứng hoặc đi; phải ngồi xổm hoặc cúi lưng mới giảm.
Tuy nhiên, trên thực tế cũng có trường hợp hai bệnh lý xuất hiện cùng lúc. Đặc biệt ở người cao tuổi, không ít trường hợp phát hiện đồng thời cả hai bệnh, hoặc nhiều vị trí bị chèn ép thần kinh cùng lúc. Trưởng khoa Chấn thương chỉnh hình Heo Dae-seok, Bệnh viện Busan Bon, cho biết: “Trong thực tế khám chữa bệnh, hai bệnh này thường không tách bạch gọn gàng như lý thuyết mà xuất hiện đồng thời và phức hợp nhiều hơn tưởng”.
Các tổn thương xuất hiện trên MRI, có cần điều trị tất cả không?
Trong chẩn đoán hình ảnh cũng có tình huống tương tự. Có người trên MRI thấy dây thần kinh bị chèn ép khá nhiều nhưng vẫn sinh hoạt không có triệu chứng đáng kể; ngược lại, cũng có người than đau dữ dội so với mức độ thể hiện trên hình ảnh.
Vì vậy, điều quan trọng không phải là tổn thương trông nặng nhất trên MRI, mà là xác định tổn thương liên quan trực tiếp đến triệu chứng của bệnh nhân. Bác sĩ cũng sẽ hỏi và khám kỹ: cơn đau nặng lên khi nào, ở đâu, và sức cơ ra sao.
Lý do là các dây thần kinh đi ra từ thắt lưng phụ trách những vùng cảm giác và vận động khác nhau. Chẳng hạn, nếu lực nâng ngón cái chân lên yếu đi, có thể nghi ngờ bất thường ở rễ thần kinh thắt lưng số 5 (L5). Nếu lực đứng bằng mũi chân giảm hoặc phản xạ gân Achilles giảm, thì sẽ kiểm tra rễ thần kinh cùng số 1 (S1).
Sau đó, bác sĩ đối chiếu kết quả thăm khám này với MRI. Nếu đau chân phải, sẽ kiểm tra xem có tổn thương chèn ép dây thần kinh bên phải hay không, và thay đổi cảm giác hoặc sức cơ có phù hợp với bất thường của dây thần kinh đó hay không.
Dĩ nhiên, chỉ như vậy vẫn chưa thể khẳng định chắc chắn dây thần kinh gây bệnh. Bởi nhiều dây thần kinh có thể bị ảnh hưởng cùng lúc, hoặc bệnh lý thần kinh ngoại biên đi kèm cũng có thể gây triệu chứng tương tự.
Tổn thương trên MRI có ở nhiều nơi: Vậy vì sao mũi tiêm chỉ đặt ở một chỗ?
Có trường hợp dù đã đối chiếu MRI và kết quả thăm khám, bác sĩ vẫn chưa xác định rõ dây thần kinh nào là nguyên nhân chính gây đau.
Ví dụ, MRI cho thấy nhiều vị trí chèn ép thần kinh nhưng bệnh nhân lại chỉ đau nặng ở chân phải. Khi đó, với một số bệnh nhân, “phong bế rễ thần kinh chọn lọc” có thể hỗ trợ khoanh vùng dây thần kinh gây triệu chứng.
Đây là cách tiêm thuốc gây tê tại chỗ quanh rễ thần kinh nghi ngờ, rồi theo dõi mức độ giảm của cơn đau mà bệnh nhân thường than phiền. Nếu ngay sau tiêm, đau ở vùng đó giảm rõ rệt, bác sĩ có thể dùng làm căn cứ tham khảo để đánh giá khả năng dây thần kinh đó liên quan đến phát sinh đau.
Tuy nhiên, do thuốc tê có thể lan sang các dây thần kinh lân cận hoặc nhiều dây thần kinh cùng gây đau, nên việc đau giảm không đồng nghĩa đã xác định chắc chắn dây thần kinh nguyên nhân.
Phong bế thần kinh còn có mục đích khác. Thông thường, mục tiêu chính là giảm đau. Bác sĩ tiêm thuốc gây tê tại chỗ và steroid… quanh rễ thần kinh hoặc vào khoang nơi dây thần kinh đi qua để giảm viêm và giảm đau.
Mũi tiêm này không làm biến mất phần đĩa đệm lồi ra, cũng không làm rộng ống sống bị hẹp. Đây là điều trị giúp bệnh nhân có “khoảng trống” để đi lại và phục hồi chức năng.
Có thể cân nhắc cho bệnh nhân khó kiểm soát đau chỉ bằng thuốc nhưng chưa cần phẫu thuật ngay. Tuy nhiên, hiệu quả khác nhau tùy tình trạng từng người và giảm đau có thể chỉ tạm thời.
Vì sao dù MRI cho thấy dây thần kinh bị chèn ép nặng vẫn không phẫu thuật?
Chỉ định phẫu thuật không được quyết định chỉ dựa vào MRI. Bác sĩ cần xem xét đồng thời mức độ đau và tê chân, khả năng đi được bao xa, sức cơ có đang giảm không, và liệu điều trị không phẫu thuật có còn cho phép sinh hoạt hằng ngày hay không…
Nếu hình ảnh cho thấy hẹp nặng nhưng triệu chứng nhẹ và không có suy giảm sức cơ, bác sĩ có thể ưu tiên điều trị không phẫu thuật và theo dõi diễn tiến. Ngược lại, nếu sức cơ tiếp tục giảm hoặc chức năng đi lại xấu đi rõ rệt, cần điều trị tích cực.
Những quyết định như vậy được lặp lại mỗi ngày tại phòng khám của Bệnh viện Busan Bon (giám đốc bệnh viện Ha Sang-hoon). Bệnh viện đã 4 lần liên tiếp được Bộ Y tế và Phúc lợi chỉ định là “bệnh viện chuyên khoa khớp”. Đây là năm thứ 12.
Đây là cơ sở duy nhất tại khu vực phía tây Busan gồm các quận Seo-gu, Saha-gu và Gangseo-gu. 9 bác sĩ chuyên khoa chấn thương chỉnh hình phối hợp cùng đội ngũ nội khoa, thần kinh, gây mê - giảm đau và chẩn đoán hình ảnh để khám chuyên sâu các bệnh lý khớp và cột sống.
Những tín hiệu bị bỏ lỡ vì nghĩ “chắc không sao”: Khi nào thì không nên trì hoãn phẫu thuật?
Một vấn đề khác là những tín hiệu bị bỏ lỡ vì cố chịu đựng với suy nghĩ “rồi sẽ khỏi”. Điển hình là yếu lực ở cổ chân hoặc ngón chân khiến mũi chân bị kéo lê trên mặt đất, hoặc sức cơ chân yếu dần. Nếu quãng đường đi bộ ngày càng ngắn, và dù dùng thuốc hay tiêm vẫn khó sinh hoạt bình thường, cần xem xét lại hướng điều trị, bao gồm cả phẫu thuật.
Đặc biệt, nếu tiểu tiện khó, hoặc đột ngột không kiểm soát được tiểu tiện - đại tiện, hoặc cảm giác vùng mông và tầng sinh môn trở nên tê giảm, cần đến phòng cấp cứu ngay.
Đó có thể là dấu hiệu của “hội chứng chùm đuôi ngựa (Cauda Equina Syndrome)”, khi nhiều dây thần kinh phía dưới thắt lưng bị chèn ép nặng. Ông Heo nhấn mạnh: “Nếu đau không đáp ứng với thuốc hay tiêm mà nặng lên, hoặc đã bước vào giai đoạn bắt đầu liệt, nhất định phải cân nhắc điều trị phẫu thuật”.
Trường hợp ông Kim cũng vậy: MRI cho thấy đồng thời hẹp ống sống và dấu hiệu thoát vị đĩa đệm giai đoạn sớm. Ông không nên chỉ coi tê chân là đau cơ hay vấn đề tuần hoàn máu rồi cố chịu bằng cao dán, xoa bóp; nhưng cũng không cần lo phẫu thuật ngay chỉ vì MRI thấy nhiều tổn thương.
Quan trọng không kém việc MRI “thấy gì” là phải hiểu đúng nguyên nhân cốt lõi là gì, và nó đang gây ra vấn đề gì cho chân của mình ở thời điểm hiện tại.
Câu hỏi thường gặp: Những câu hỏi bệnh nhân đau chân hay hỏi
Lưng không đau nhưng chỉ tê chân. Vậy vẫn cần kiểm tra lưng không?
Khi dây thần kinh thắt lưng bị chèn ép, có thể chỉ tê chân mà không đau lưng. Tuy nhiên, bệnh lý thần kinh ngoại biên hoặc rối loạn tuần hoàn máu cũng có thể gây triệu chứng tương tự, nên cần thăm khám để phân biệt nguyên nhân.
Nếu MRI đồng thời có thoát vị đĩa đệm và hẹp ống sống, có phải điều trị cả hai không?
Không nhất thiết. Cần xác định tổn thương nào liên quan đến triệu chứng thực tế. Không cần điều trị tất cả các tổn thương không gây triệu chứng.
Tôi tiêm phong bế thần kinh và đau giảm. Có nghĩa là không cần phẫu thuật nữa không?
Nếu đau giảm và vẫn duy trì được sinh hoạt hằng ngày, có thể tiếp tục điều trị không phẫu thuật. Tuy nhiên, nếu đau tái diễn hoặc sức cơ giảm, cần tái khám.
Đang đi thì chân tê, ngồi nghỉ là đỡ. Tôi có thể tiếp tục đi bộ không?
Đây có thể là triệu chứng điển hình của hẹp ống sống: khập khiễng cách hồi do thần kinh. Thay vì cố chịu và đi bằng mọi giá, nên hoạt động trong phạm vi không làm triệu chứng nặng lên; nếu quãng đường đi bộ ngày càng ngắn, nên đi khám.
Khi nào bệnh nhân thoát vị đĩa đệm thắt lưng hoặc hẹp ống sống cần đến phòng cấp cứu?
Nếu xuất hiện rối loạn chức năng tiểu tiện - đại tiện đột ngột hoặc giảm cảm giác vùng tầng sinh môn, cần đến phòng cấp cứu ngay. Liệt chân mới xuất hiện hoặc tiến triển nhanh cũng cần được khám kịp thời.
Thông tin tham khảo: Trưởng khoa Heo Dae-seok (chấn thương chỉnh hình), Bệnh viện Busan Bon. Ông tốt nghiệp Trường Y Đại học Kyung Hee và đào tạo tại Bệnh viện Đại học Kyung Hee. Từng là bác sĩ fellow chuyên ngành cột sống tại Khoa Chấn thương chỉnh hình, Bệnh viện Đại học Kyung Hee Gangdong. Ông chủ yếu điều trị các bệnh lý cột sống như thoát vị đĩa đệm cột sống, hẹp ống sống… Thành viên chính thức của Hiệp hội Phẫu thuật Cột sống Ít xâm lấn châu Á - Thái Bình Dương (PASMISS).
