Dù dùng cùng một loại thuốc hóa trị, vẫn có những bệnh nhân gần như không đáp ứng. Tình trạng này đặc biệt rõ ở nhóm ung thư máu lan rộng tại các hạch bạch huyết và tiến triển nhanh.
Vì sao lại như vậy? Câu trả lời không nằm ở chính tế bào ung thư. Thủ phạm mà nhóm nghiên cứu Hàn Quốc tìm ra chính là "mồi giả" mà tế bào ung thư tự tạo ra và thả vào máu.
Tên bệnh là u lympho tế bào B lớn lan tỏa. Đây là tình trạng tế bào lympho - thành phần đảm nhiệm miễn dịch của cơ thể - biến đổi thành ung thư, đồng thời là thể phổ biến nhất trong các ung thư máu. Bệnh tiến triển nhanh, thuộc nhóm ác tính, nhưng nếu điều trị phù hợp vẫn có thể kỳ vọng khỏi hoàn toàn.
Thuốc điều trị tiêu chuẩn là rituximab. Thuốc nhận diện và bám vào dấu ấn CD20 trên bề mặt tế bào ung thư, từ đó huy động các tế bào miễn dịch trong cơ thể tấn công khối u.
Vì sao gần một nửa không đáp ứng thuốc?
Vấn đề là ở 40-50% bệnh nhân điều trị theo cách này, tình trạng kháng thuốc xuất hiện khiến thuốc không còn hiệu quả. Trước đây, nguyên nhân chính được cho là dấu ấn CD20 - mục tiêu mà rituximab nhận diện - biến mất khỏi tế bào ung thư.
Nhưng chỉ như vậy vẫn chưa đủ. Nhiều nghiên cứu tiếp tục truy tìm phần nguyên nhân còn lại của hiện tượng kháng thuốc.
Ngày 23/07, Bệnh viện Samsung Seoul cho biết nhóm nghiên cứu do Giáo sư Kim Seok-jin (Khoa Huyết học - Ung thư) dẫn dắt đã xác định thêm một cơ chế khác làm suy giảm hiệu quả của rituximab.
Thủ phạm không phải là tế bào ung thư, mà là thứ giả mạo do tế bào ung thư tạo ra
Thực thể được nhắc đến là một hạt nhỏ mang tên “túi ngoại bào dương tính CD20” do tế bào khối u tiết ra. Những túi này được tế bào ung thư “tách” ra như tự nhân bản rồi đẩy vào máu, và giống hệt tế bào ung thư ở chỗ cũng mang dấu ấn CD20 trên bề mặt. Với rituximab, chúng gần như không thể phân biệt với tế bào ung thư thật.
Về bản chất, túi ngoại bào là các hạt vi mô do tế bào tự tách ra và phóng thích để trao đổi tín hiệu hoặc vật chất; ngay cả trong cơ thể bình thường, chúng cũng luôn được tạo ra và lưu thông.
Nhóm nghiên cứu đi sâu vào đặc tính của các túi này và xác nhận chúng đóng vai trò “mồi nhử kháng nguyên”: bắt giữ kháng thể trước, khiến kháng thể không thể chạm tới khối u. Trên kính hiển vi quang học 4 chiều - cho phép quan sát chuyển động của tế bào theo thời gian thực bằng hình ảnh lập thể - rituximab bám vào các túi này trước khi bám vào tế bào ung thư. Vì vậy, lượng kháng thể thực sự gắn vào khối u giảm đi.
Kết quả thí nghiệm trên tế bào còn cho thấy tác động bất lợi hơn. Các túi này hỗ trợ sự tăng sinh của tế bào u lympho, đồng thời làm giảm cả hiệu quả chống ung thư của rituximab lẫn sức tấn công của tế bào miễn dịch. Nói cách khác, chúng không chỉ cản trở tác dụng thuốc mà còn tạo ra môi trường thuận lợi để khối u sống sót.
Liệu có thể đọc trước tiên lượng chỉ bằng một giọt máu?
Nhóm nghiên cứu đo nồng độ các túi này trong huyết thanh của những bệnh nhân mới được chẩn đoán. Họ phân tích trước 26 bệnh nhân, sau đó kiểm chứng lại trên một nhóm riêng gồm 90 bệnh nhân. Kết quả tương tự nhau. Bệnh nhân có nồng độ túi càng cao trước khi bắt đầu điều trị thì tỷ lệ sống sót càng thấp rõ rệt. Ngay cả khi phân tích lại có tính đến Chỉ số Tiên lượng Quốc tế - thước đo mức độ tiến triển của bệnh - kết quả vẫn không thay đổi. Điều đó có nghĩa, bất kể chỉ số này, bản thân nồng độ túi đã là một chỉ dấu dự đoán có ý nghĩa. Tuy vậy, nồng độ túi cao không đồng nghĩa điều trị chắc chắn thất bại. Kết quả chỉ cho thấy mối tương quan: khả năng đáp ứng điều trị giảm và nguy cơ tiên lượng xấu cao hơn.
Nghiên cứu lần này vẫn ở giai đoạn đầu. Hạn chế là chỉ khảo sát bệnh nhân tại một bệnh viện trong nước. Để có thể ứng dụng thực tế trong lâm sàng, cần các nghiên cứu tiếp theo với số lượng bệnh nhân lớn hơn.
Nhóm nghiên cứu cho rằng các túi do tế bào khối u tạo ra này còn chi phối cả kết quả điều trị. Giáo sư Kim Seok-jin giải thích: “Đây là nghiên cứu đề xuất một cơ chế kháng thuốc mới, trong đó túi ngoại bào trong máu gắn với kháng thể điều trị và làm giảm hiệu quả chống khối u đối với tế bào khối u”. Ông nói thêm: “Nghiên cứu gợi mở khả năng phát triển dấu ấn sinh học có thể dự đoán đáp ứng với rituximab và tiên lượng chỉ bằng xét nghiệm máu trước điều trị, đồng thời kỳ vọng sẽ trở thành nền tảng quan trọng cho các chiến lược điều trị mới nhằm nâng cao hiệu quả liệu pháp kháng thể và cho sự phát triển của y học chính xác trong tương lai”.
Trong tương lai, có thể mở ra con đường đánh giá khả năng kháng thuốc chỉ bằng một lần lấy máu đơn giản trước khi bắt đầu điều trị. Với những bệnh nhân được dự báo rituximab có hiệu quả thấp, bác sĩ có thể cân nhắc chiến lược điều trị khác ngay từ đầu. Điều đó đồng nghĩa điều trị “đo ni đóng giày” cho từng bệnh nhân, y học chính xác, tiến thêm một bước. Nghiên cứu lần này là manh mối đầu tiên cho thấy khả năng đó.
Kết quả nghiên cứu đã được đăng trên tạp chí quốc tế trong lĩnh vực ung thư máu “Blood Cancer Journal”. Nghiên cứu có sự tham gia của nghiên cứu sinh tiến sĩ Park Bon (Viện Khoa học Y khoa Tích hợp Samsung, tác giả thứ nhất), nhà nghiên cứu Yoo Kyung-ju (Viện Khoa học Y khoa Tích hợp Samsung), nhà nghiên cứu Choi Min-kyu (Viện Khoa học Y học, Đại học Quốc gia Seoul), cùng các giáo sư Yoon Sang-eun, Kim Won-seok và Kim Seok-jin (Khoa Huyết học - Ung thư, Bệnh viện Samsung Seoul; tác giả liên hệ).
