Cuối tháng 6, một người đàn ông ngoài 70 tuổi đang đi kiểm tra ruộng sau khi cấy xong và làm việc ngoài đồng thì bất ngờ gục xuống. Ông vẫn nghĩ mình không có bệnh nặng và vẫn tiếp tục làm nông. Hôm đó ông cũng đang lái máy xới đất để làm việc.
May mắn là sự việc không dẫn đến tai nạn nghiêm trọng. Tuy nhiên, khi vào bệnh viện kiểm tra, bác sĩ xác nhận một chẩn đoán bất ngờ: “hẹp van động mạch chủ” (Aortic valve stenosis) mức độ nghiêm trọng, đã tiến triển đáng kể. Van nằm ở cửa ngõ của động mạch chủ – nơi máu từ tim đi ra khắp cơ thể – bị hẹp lại, khiến máu không thể đi ra đủ.
Đây không phải bệnh phổ biến. Bệnh này cũng khác với các bệnh tim thường gặp như bệnh tim thiếu máu cục bộ (đau thắt ngực, nhồi máu cơ tim) hay rối loạn nhịp tim – những bệnh mỗi năm phát sinh tới hàng trăm nghìn ca.
Tuy vậy, dữ liệu của Cơ quan Đánh giá và Thẩm định Bảo hiểm Y tế Hàn Quốc (HIRA) cho thấy số bệnh nhân đến bệnh viện vì hẹp van động mạch chủ đã tăng mạnh từ 13.787 người năm 2018 lên 47.676 người năm 2024. Khi tốc độ già hóa dân số tăng nhanh, xu hướng gia tăng càng rõ rệt.
Đặc biệt, phần lớn bệnh nhân tập trung ở nhóm từ 70 tuổi trở lên. Dù không phải là bệnh phổ biến, nhưng sau tuổi 70, khó có thể xem đây là "căn bệnh không liên quan đến mình".
Tuổi càng cao, van tim càng "già" đi: Tại sao?
Tim người có 4 van (van hai lá, van ba lá, van động mạch chủ, van động mạch phổi). Trong đó, van động mạch chủ là “cánh cửa” mở ra khi máu từ tâm thất trái ở phía dưới bên trái của tim đi vào động mạch chủ. Cánh cửa này phải mở tốt thì máu mới phân bố khắp cơ thể.
Nhưng theo tuổi tác, nếu van dày lên và cứng lại khiến nó không mở tốt, đường thoát máu sẽ bị hẹp. Nguyên nhân có thể do vôi hóa van. Những thay đổi này trở thành nguyên nhân gây hẹp van.
Giáo sư Lee Mi-rae (Khoa Nội Tim mạch), Trung tâm Tim mạch, Bệnh viện Samsung Changwon thuộc Đại học Sungkyunkwan, ví tình trạng này như vòi nước. Nếu dùng ngón tay che một phần miệng vòi, đường nước chảy ra sẽ hẹp lại và dòng nước mạnh hơn. Van tim cũng vậy: khi van bị hẹp, tốc độ máu đi qua sẽ tăng lên. Siêu âm tim – phương tiện quan sát tim và vùng lân cận – sẽ tổng hợp tốc độ dòng máu, chênh lệch áp lực, diện tích van… để phân loại mức độ hẹp (nhẹ, trung bình, nặng).
Giáo sư Lee nói: “Hẹp van động mạch chủ cũng giống tăng huyết áp hay rối loạn mỡ máu, ranh giới giữa lão hóa bình thường và bệnh lý không rõ ràng, nên không phải là bệnh có thể kết luận ngay lập tức như cắt đậu phụ bằng dao”. Cần tổng hợp nhiều xét nghiệm mới có thể đánh giá giai đoạn hiện tại là lão hóa bình thường hay là bệnh cần điều trị.
Điểm mấu chốt là “mức độ hẹp”. Nếu nhẹ, sẽ không can thiệp hay phẫu thuật ngay. Trước hết, cần kiểm soát các yếu tố nguy cơ chính như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, chức năng thận, hút thuốc… và theo dõi diễn tiến.
Tuy nhiên, khi bệnh tiến triển đến mức nặng và kèm triệu chứng nghiêm trọng, câu chuyện sẽ khác. Bởi chỉ uống thuốc thì khó đưa van đã hẹp trở lại bình thường.
Người thân cần chú ý những dấu hiệu gì?
Hẹp van động mạch chủ tiến triển chậm. Vì vậy, bản thân người bệnh có thể không nhận ra thay đổi. Trước đây đi bộ thì nay chuyển sang đi xe, thay vì đi cầu thang thì tìm thang máy, làm việc đồng áng hay việc nhà thì thường xuyên phải nghỉ giữa chừng. Nhiều người dễ bỏ qua với suy nghĩ “tại tuổi tác thôi”.
Giáo sư Lee cho biết: “Một đặc điểm của bệnh van tim là mức độ nghiêm trọng và triệu chứng không nhất thiết tỷ lệ thuận”, đồng thời nói thêm: “Không ít bệnh nhân cao tuổi cũng giấu triệu chứng vì không muốn làm gia đình lo lắng”. Nghĩa là không thể kết luận bệnh nhẹ chỉ vì triệu chứng không nặng.
Người bị tăng huyết áp lâu năm mà đột nhiên huyết áp giảm, nếu vui mừng cũng cần thận trọng. Có thể đang tiềm ẩn bệnh van tim hoặc suy giảm chức năng tim khác.
Tình trạng khó thở cũng tương tự. Lớn tuổi ai cũng có thể bị khó thở. Nhưng khó thở cũng có thể là tín hiệu duy nhất của bệnh tim. Không thể yên tâm chỉ vì khó thở mà không đau ngực.
Vì sao khi nghe thấy tiếng thổi tim cần phải siêu âm?
Hẹp van động mạch chủ đôi khi được phát hiện tình cờ trước khi có triệu chứng. Chẳng hạn khi bác sĩ ở phòng khám gần nhà nghe tim thấy tiếng thổi, hoặc trong khám sức khỏe định kỳ hay khi siêu âm trong quá trình kiểm tra bệnh khác.
Tiếng thổi tim là âm thanh vốn không nên nghe thấy từ tim. Tuy nhiên, không phải mọi tiếng thổi tim đều nguy hiểm. Cũng cótiếng thổi lành tính không nguy hiểm.
Tuy nhiên, nếu bệnh nhân cao tuổi có tiếng thổi tim kèm khó thở, đau ngực, chóng mặt, ngất thì nhất thiết nên kiểm tra bằng siêu âm tim. Siêu âm tim đánh giá van hẹp đến mức nào, máu đi qua nhanh ra sao và tim đang chịu gánh nặng thế nào.
Dĩ nhiên, cũng có trường hợp chỉ siêu âm vẫn chưa rõ ràng. Có khi tốc độ dòng máu không cao như dự đoán nhưng thực tế lại là hẹp nặng. Vì vậy cần đánh giá kết hợp với các chẩn đoán hình ảnh khác như CT.
Nếu đã là mức nặng mà vẫn cố nói “tôi ổn” thì sao?
Có trường hợp xét nghiệm xác nhận mức nặng nhưng bệnh nhân vẫn nói “tôi ổn”. Vì vậy, bác sĩ không chỉ hỏi đơn giản “có khó thở không?”. Bác sĩ sẽ xem thêm người bệnh có đi bộ ít hơn trước không, có tránh cầu thang không, mức độ hoạt động có giảm không, có từng chóng mặt hay ngã quỵ không.
Nếu làm các xét nghiệm cần thiết và đánh giá triệu chứng nhẹ hoặc nguy cơ chưa cao, bác sĩ sẽ theo dõi định kỳ. Cứ mỗi 6 tháng hoặc 1 năm sẽ siêu âm tim để kiểm tra van có hẹp thêm không.
Tuy nhiên, nếu khó thở tiến triển, đau ngực, ngất, hoặc chóng mặt lặp lại như sắp mất ý thức, cần bước vào điều trị tích cực. Hẹp van động mạch chủ mức nặng, nếu có triệu chứng mà vẫn bỏ mặc, nguy cơ suy tim hoặc đột tử có thể tăng vọt.
Sau khi xác nhận hẹp van động mạch chủ, cần làm gì tiếp theo?
Hướng điều trị chính là thay van tim. Có thể là phẫu thuật thay van động mạch chủ theo cách truyền thống bằng mở ngực, hoặc TAVI (thay van động mạch chủ qua ống thông) – đưa van nhân tạo qua mạch máu động mạch đùi ở vùng đùi. Hai phương án này là các lựa chọn chính.
Phương pháp phù hợp không được quyết định chỉ dựa vào tuổi. Bác sĩ sẽ cân nhắc cùng lúc nguy cơ phẫu thuật, tình trạng mạch máu, cấu trúc van, có bệnh kèm theo hay không, và cả mục tiêu cuộc sống của người bệnh. Mục tiêu là tìm phương án an toàn hơn và có lợi lâu dài hơn cho bệnh nhân.
Gần đây, tiêu chuẩn bảo hiểm y tế cho TAVI cũng đã thay đổi. Cho đến không lâu trước đây, chỉ khi đáp ứng một số tiêu chí như từ 80 tuổi trở lên và thuộc nhóm nguy cơ phẫu thuật cao (điểm STS từ 8% trở lên) thì phần đồng chi trả của người bệnh mới là 5%.
Nhưng hiện nay, ngay cả khi nhóm chăm sóc tích hợp tim mạch công nhận sự cần thiết của TAVI, trường hợp đó cũng có thể được đưa vào diện chi trả. Tức là cơ hội để người ở tuổi 70, thậm chí tuổi 60, được thực hiện TAVI với mức đồng chi trả 5% đã tăng lên.
Bệnh viện Samsung Changwon bắt đầu thực hiện TAVI từ năm 2023. Nhưng đằng sau đó là nền tảng 40 năm kinh nghiệm điều trị tim mạch, khi bệnh viện đã mở trung tâm tim mạch đầu tiên tại tỉnh Gyeongsangnam-do vào năm 1986, và ngay trong năm đó cũng đã thực hiện thành công ca phẫu thuật tim hở đầu tiên.
[Hỏi đáp] Những câu hỏi thường gặp của bệnh nhân
Khó thở thì có nên nghi ngờ ngay là hẹp van động mạch chủ không?
Không hẳn. Khó thở ở người cao tuổi có thể do nhiều nguyên nhân như bệnh phổi, thiếu máu, suy tim, rối loạn nhịp tim, thiếu vận động… Tuy nhiên, nếu so với trước đây mà chỉ hoạt động nhẹ cũng đã khó thở, nên kiểm tra để tìm nguyên nhân. Nếu kèm đau ngực, chóng mặt, dấu hiệu ngất thì khả năng bệnh van tim sẽ tăng lên.
Nếu nghe thấy tiếng thổi tim thì có phải đến bệnh viện lớn không?
Không phải mọi tiếng thổi tim đều nguy hiểm. Nhưng nếu ở bệnh nhân cao tuổi, tiếng thổi nghe tương đối lớn, hoặc trước đây không có mà nay mới xuất hiện, và kèm khó thở, đau ngực, dấu hiệu ngất thì cần chẩn đoán chuyên sâu, chi tiết hơn.
Hẹp van động mạch chủ có thể điều trị bằng thuốc không?
Kiểm soát các yếu tố nguy cơ như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu có thể giúp làm chậm tiến triển. Tuy nhiên, rất khó đưa van đã hẹp nặng trở lại bình thường chỉ bằng thuốc. Khi mức nặng kèm triệu chứng, bác sĩ sẽ cân nhắc TAVI hoặc phẫu thuật mở ngực.
Thông tin tư vấn: Giáo sư Lee Mi-rae,Trung tâm Tim mạch Bệnh viện Samsung Changwon (Khoa Tim mạch). Bà tốt nghiệp Trường Y Đại học Korea, đào tạo tại Samsung Medical Center và hoàn tất chương trình bác sĩ chuyên khoa (fellow). Tiến sĩ y khoa. Bà có chuyên môn về siêu âm tim trong chẩn đoán bệnh tim. Hiện là trưởng phân khoa của Khoa Tim mạch tại Bệnh viện Samsung Changwon.
