Quốc gia Nam Mỹ Venezuela đang trải qua những ngày khốn khó tột cùng sau trận động đất mạnh xảy ra vào khoảng 18h ngày 24 tháng 6 (giờ địa phương). Không chỉ có rất nhiều người thiệt mạng và bị thương, công tác khắc phục hậu quả cũng gặp bế tắc, khiến tình trạng hỗn loạn trên mọi lĩnh vực liên quan đến thảm họa, bao gồm y tế, được dự báo sẽ kéo dài. Đặc biệt, nguy cơ khủng hoảng y tế đang hiện hữu do thiếu hụt nhân lực chuyên môn, trong đó có bác sĩ.
Theo Đài phát thanh công cộng Mỹ NPR, tính đến ngày 2, số người chết được thống kê khoảng 2.295 người, số người bị thương 11.267 người, và con số này vẫn tiếp tục tăng. Số người mất tích chỉ riêng trong ngày đầu xảy ra động đất đã có hơn 64.6628 người được báo cáo. Theo BBC, người dân và các đội tìm kiếm từ nhiều quốc gia vẫn đang tiến hành cuộc tìm kiếm tuyệt vọng đối với khoảng 58.000 tòa nhà bị sập, dù đã vượt qua “thời gian vàng” cứu hộ 72 giờ. Mỹ, Mexico, Tây Ban Nha, Colombia, Đức, Thụy Sĩ… cùng 24 quốc gia đã cử khoảng 1.000 nhân sự thuộc các đội tìm kiếm - cứu nạn chuyên nghiệp và một lực lượng hỗ trợ y tế quy mô tương tự tới hiện trường để giúp người dân.
Vấn đề nằm ở chính phủ Venezuela. Theo CNN và một số hãng tin khác, phải đến ngày 1 tháng 7, tức một tuần sau khi động đất xảy ra, nước này mới tuyên bố quốc tang 7 ngày, cho thấy bộ máy gần như không vận hành được. Al Jazeera và các kênh khác đưa tin, dù Venezuela đã ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia ngay ngày 24, nhưng do thiếu nhiên liệu, máy móc hạng nặng phục vụ tìm kiếm người mất tích cũng không thể vận hành đúng mức; lực lượng cứu hộ phải dùng cuốc chim và xẻng để đào bới thủ công. Với lãnh thổ rộng gấp 4,8 lần bán đảo Triều Tiên nhưng mạng lưới đường sắt chỉ dài 682㎞, việc chuyển hàng cứu trợ tới các vùng nông thôn và khu vực hẻo lánh xa thủ đô hoặc cảng biển cũng khiến người ta lo ngại. Nói cách khác, các chức năng quốc gia đã tê liệt.
Điều đáng lo là ngay cả trước thảm họa, Venezuela đã phải chịu tình trạng “khoảng trống y tế” do hạ tầng sụp đổ và thiếu nhân lực. Năm 2018, siêu lạm phát lên tới tối đa 1.000.000% khiến nền kinh tế gần như sụp đổ; hạ tầng cơ bản thiếu thốn làm nguồn điện chập chờn và mất nước xảy ra thường xuyên. Tại các cơ sở y tế, không chỉ thiếu vật tư cho cấp cứu mà ngay cả hóa chất xét nghiệm cơ bản cũng không đủ, khiến hệ thống y tế gần như tê liệt.
Đội ngũ y tế cũng thiếu do chảy máu chất xám ra nước ngoài và chuyển nghề. Theo Ngân hàng Thế giới (WB), Venezuela chỉ có 1,8 bác sĩ trên mỗi 1.000 dân (2017). Dù thời điểm khảo sát khác nhau, con số này vẫn thấp hơn nhiều so với mức trung bình của khu vực Mỹ Latin và Caribe là 2,6 (2022). Để tham khảo, Hàn Quốc là 3,8.
Venezuela, nơi Tổng thống Hugo Chavez cầm quyền từ năm 1999 và từ năm 2013 do Tổng thống Nicolas Maduro duy trì chính quyền theo đường lối dân túy, đã bổ sung bác sĩ thông qua chương trình trao đổi dầu mỏ - bác sĩ. Khi các bác sĩ trong nước né tránh làm việc ở nông thôn, vùng xa xôi, khu vực nghèo, tình trạng mất cân đối y tế theo vùng ngày càng nghiêm trọng, ông Chavez quyết định “nhập khẩu” bác sĩ. Năm 2000, Venezuela đạt thỏa thuận với Cuba, quốc gia độc đảng, về chương trình trao đổi dầu mỏ - bác sĩ. Theo đó, Venezuela cung cấp dầu cho Cuba với mức giá ưu đãi thấp hơn giá thị trường, còn Cuba cử bác sĩ sang làm việc tại các trung tâm y tế cơ sở, vùng nông thôn và khu vực hẻo lánh.
Năm 2003, thị trưởng thủ đô Caracas, một người ủng hộ ông Chavez, là người đầu tiên vận hành chương trình này. Thông qua chương trình mang tên “Misión Barrio Adentro: nhiệm vụ đến với khu phố”, Venezuela tiếp nhận tối đa 32.000 bác sĩ Cuba mỗi năm. Tính theo tổng lượt, con số lên tới hàng trăm nghìn người. Các bác sĩ Cuba được đào tạo bằng giáo dục miễn phí; khi làm việc trong nước, mức lương của họ đến đầu những năm 2000 chỉ khoảng 16 USD (cũng có báo cáo cho rằng hiện nay là 40~70 USD), nhưng nếu được cử ra nước ngoài có thể nhận 200~300 USD.
Tuy nhiên, sau siêu lạm phát năm 2018, bất ổn kinh tế tăng tốc khiến cơ chế này bắt đầu sụp đổ. Do khủng hoảng kinh tế, hơn 3 triệu người dân đã rời khỏi đất nước, trong đó có không ít bác sĩ.
Theo Liên đoàn Bác sĩ Venezuela và các tổ chức khác, trong 10 năm qua, khoảng một nửa tổng số bác sĩ, tức 47.000 người, đã rời sang các nước khác. Hệ quả là hiện nay số bác sĩ trong nước chỉ còn ở mức 15.000~20.000 người.
Lực lượng bác sĩ Cuba từng có thời điểm vượt 30.000 người cũng giảm mạnh khi không được trả lương do khủng hoảng kinh tế; và đầu năm nay, khi Venezuela ngừng cung cấp dầu cho Cuba, họ đã rời đi toàn bộ. Diễn biến này xảy ra trong bối cảnh ngày 3 tháng 1, Tổng thống Nicolas Maduro bị Mỹ bắt cóc, và chính phủ lâm thời chuyển sang xu hướng thân Mỹ.
Có thể nói, ngay trước trận động đất lớn, Venezuela đã không còn vận hành đúng nghĩa như một quốc gia. “Tổng quan nhân đạo thế giới năm 2026” của Văn phòng Điều phối các vấn đề nhân đạo Liên Hợp Quốc (OCHA) chỉ ra rằng do thiên tai thường xuyên như mưa lớn, lũ lụt, cùng bất ổn chính trị - kinh tế như lạm phát cực đoan, Venezuela đã có hơn 25% dân số, tức 7,9 triệu người, cần hỗ trợ nhân đạo.
Trong bối cảnh đó, việc hứng chịu thêm thảm họa tự nhiên là trận động đất lớn càng đẩy tình hình vào thế khó. Vì vậy, hỗ trợ từ các quốc gia khác, các tổ chức quốc tế và các tổ chức nhân đạo đang được triển khai. Hàn Quốc cũng đã quyết định, thông qua Bộ Ngoại giao, cung cấp gói hỗ trợ nhân đạo trị giá 5 triệu USD (khoảng 77억 won) thông qua các tổ chức quốc tế. Tuy nhiên, trong tình trạng thiếu trầm trọng nhân lực y tế, bao gồm bác sĩ, vẫn khó tránh khỏi lo ngại Venezuela có thể cầm cự được bao lâu.
Cao ủy Liên Hợp Quốc về người tị nạn (UNHCR) cho biết Venezuela có cơ sở y tế lạc hậu và thiếu nguồn vaccine, khiến hệ thống phòng dịch cơ bản, bao gồm tiêm chủng thường quy, không vận hành đúng mức. UNHCR nhấn mạnh năng lực ứng phó dịch bệnh vì thế suy giảm nghiêm trọng, khiến cả những bệnh có thể phòng ngừa cũng không được kiểm soát hiệu quả. Đây cũng là lý do không thể loại trừ nguy cơ bùng phát dịch bệnh sau trận động đất lần này.
Venezuela là quốc gia sản xuất dầu mỏ, tự hào sở hữu trữ lượng dầu lớn nhất thế giới. Theo dữ liệu của Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC), tính đến năm 2025, trữ lượng dầu thô đã được xác nhận của Venezuela là 303,2 tỷ thùng, đứng số 1 thế giới. Tuy nhiên, theo dữ liệu của Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), sản lượng năm 2025 của Venezuela chỉ đạt 968.000 thùng/ngày, xếp thứ 20 thế giới; còn kim ngạch xuất khẩu tính đến năm 2024 là 9,845 tỷ USD, đứng thứ 23 thế giới.
Có dầu nhưng không khai thác hay bán được đúng mức, đất nước và người dân khó tránh nghèo. Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo năm 2026, tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Venezuela đạt 111,3 tỷ USD, xếp thứ 74 thế giới; GDP bình quân đầu người là 4.140 USD, xếp thứ 131 thế giới. Ngân hàng Thế giới (WB) phân loại các quốc gia theo GDP bình quân đầu người thành nhóm thu nhập cao (từ 14.375 USD trở lên), thu nhập trung bình cao (4.636~14.375 USD), thu nhập trung bình thấp (1.176~4.636 USD), và thu nhập thấp (1.175 USD). Theo cách phân loại này, Venezuela thuộc nhóm thu nhập trung bình thấp.
Có nhiều lý do khiến quốc gia này rơi vào nghèo khó dù “ngồi trên” tài nguyên dầu mỏ. Một số ý kiến cho rằng nguyên nhân nằm ở “nền kinh tế phụ thuộc dầu mỏ ở mức cực đoan”. Theo cách lý giải này, mọi đầu tư, nguồn lực và nhân lực đều dồn vào dầu mỏ, khiến các ngành khác như nông nghiệp hay chế tạo suy sụp hoặc trì trệ.
Một nguyên nhân khác được nhắc tới là chính trị dân túy dựa trên “đô la dầu mỏ” của tầng lớp cầm quyền. Venezuela, dưới thời Tổng thống Hugo Chavez lên nắm quyền năm 1999 và Tổng thống Nicolas Maduro kế nhiệm ông Chavez sau khi ông qua đời năm 2013, đã triển khai các chính sách dân túy cánh tả kéo dài hơn 20 năm bằng nguồn “đô la dầu mỏ” khổng lồ. Nền chính trị dân túy dựa trên y tế - giáo dục miễn phí và chi trả nhiều loại trợ cấp được gọi bằng tiếng Tây Ban Nha là “Chavismo (chủ nghĩa Chavez)”, từng là đối tượng nghiên cứu trên toàn thế giới. Chavismo lấy chống đế quốc, chống chủ nghĩa tư bản và chủ nghĩa Bolivar (chủ trương thống nhất Mỹ Latin) làm cốt lõi.
Với nền tảng ủng hộ vững chắc nhờ dân túy, ông Chavez đàn áp các lực lượng đối lập như tư pháp và truyền thông, gọi họ là “kẻ thù của quốc gia” hoặc “thế lực tư bản cấu kết với chủ nghĩa đế quốc”. Ông sửa đổi luật pháp và thể chế theo hướng có lợi để liên tục kéo dài nhiệm kỳ và củng cố quyền lực. Dưới khẩu hiệu “chủ nghĩa xã hội dầu mỏ”, ông dùng dầu và tiền dầu để hỗ trợ, liên kết với các chính quyền cánh tả ở Mỹ Latin. Hệ thống y tế không vận hành hiệu quả và nền kinh tế quốc gia không thoát khỏi vòng luẩn quẩn nghèo đói bị che khuất dưới cái bóng của chủ nghĩa lý tưởng hào nhoáng ấy. Trận động đất lớn lần này đang khiến mặt trái đó một lần nữa lộ rõ.
