Người bình thường sau khi vận động cơ thể rồi nghỉ ngơi thì sẽ hồi phục.
Nhưng bệnh nhân hội chứng viêm não tuỷ cơ/ hội chứng mệt mỏi mạn tính (ME/CFS) thì khác. Chỉ cần ra ngoài nhẹ nhàng cũng có thể khiến cơ thể nhanh chóng kiệt quệ; nặng hơn nữa là sau một hoặc hai ngày, đau nhức và suy giảm khả năng tập trung ập đến cùng lúc. Không ít người diễn tả rằng “đầu óc không hoạt động nổi”.
Đây có phải chỉ là thể lực yếu hay vấn đề ý chí? Những chuyên gia hiểu về ME/CFS lắc đầu.
“Vận động xong thì đầu óc như tắt hẳn”…vì sao lại xảy ra?
Bệnh này kéo dài tình trạng kiệt sức nặng nề từ 6 tháng trở lên và hầu như không cải thiện dù nghỉ ngơi đầy đủ. Khả năng thực hiện các hoạt động thường ngày cũng giảm rõ rệt so với trước.
Trong chẩn đoán hiện nay, việc có hay không tình trạng “xấu đi sau gắng sức (PEM·post-exertional malaise)” được xem là một trong những tiêu chí quan trọng. Đồng thời, bác sĩ cũng xem xét liệu có kèm theo suy giảm khả năng hoạt động, mệt mỏi không giảm dù ngủ, suy giảm chức năng nhận thức… hay không.
Người bình thường dù mệt sau khi tập luyện, chỉ cần nghỉ một hai ngày là trở lại trạng thái bình thường. Nhưng ở bệnh nhân ME/CFS, tình trạng thường xấu đi nhiều hơn sau 12–48 giờ so với ngay sau khi vận động hay ra ngoài. Đau nhức và mệt lả cực độ ập đến, đầu óc trở nên đờ đẫn. Vì vậy họ than rằng “tưởng ổn rồi mà đột nhiên cơ thể sụp xuống”.
Không chỉ các hoạt động thể lực mới gây PEM. Ngay cả hoạt động tinh thần như đọc sách, trò chuyện, công việc đòi hỏi tập trung cũng có thể làm triệu chứng nặng lên.
Vì sao lại như vậy? Các nhà nghiên cứu chú ý đến khả năng cơ thể không tạo năng lượng hiệu quả, đồng thời xuất hiện phản ứng viêm và bất thường tuần hoàn máu.
Vận động vốn giúp duy trì thể trạng, nhưng với nhóm này, nó có thể trở thành “cò súng” kích hoạt phản ứng viêm quá mức. Cũng có cách lý giải rằng khi kèm theo rối loạn tuần hoàn, cơ và não không được cung cấp đủ oxy và năng lượng cần thiết. Có thể xem như pin đã cạn mà lại sạc không vào. Khi các thay đổi này chồng lên nhau, chỉ một cuộc đi dạo nhẹ cũng có thể khiến họ rơi vào trạng thái kiệt sức nặng.
“Não mờ trước cả cơ thể”…đó là lý do khác với sa sút trí tuệ
Trong ME/CFS, việc chức năng não chậm lại trước cả cơ thể là điều thường gặp.
“Cảm giác như trong đầu nhét bông.” “Suy nghĩ chậm hơn một nhịp.”
Vì thế mới có tên gọi brain fog (sương mù não). Nghĩa là suy nghĩ không thể nối tiếp rõ ràng như thể có sương mù phủ trong đầu. Từ ngữ không bật ra ngay, quên mất việc vừa định làm, và khả năng tập trung không duy trì được lâu. Suy giảm nhận thức như vậy thường được ghi nhận ở bệnh nhân ME/CFS.
Sau tuổi trung niên, nỗi lo “có phải sa sút trí tuệ giai đoạn đầu không” cũng dễ xuất hiện. Nhưng biểu hiện khác nhau. Sa sút trí tuệ nhìn chung được biết đến là bệnh mà tổn thương tế bào não và thay đổi thoái hoá tiến triển dần dần.
Ngược lại, các nhà nghiên cứu cho rằng brain fog trong ME/CFS không giống một quá trình tế bào não mất dần, mà gần với trạng thái chức năng não không vận hành đúng do viêm, lưu lượng máu và rối loạn chuyển hoá năng lượng đan xen cùng lúc. Giải thích phổ biến là tình trạng viêm do hoạt hoá miễn dịch quá mức ảnh hưởng đến não, lưu lượng máu giảm, kéo theo bất thường trong sản xuất năng lượng của tế bào.
Phương pháp điều trị vẫn chưa được thiết lập. Ở một số bệnh nhân, khi các triệu chứng như giấc ngủ, đau, mệt mỏi toàn thân được cải thiện thì chức năng nhận thức cũng có thể khá hơn.
“Không phải chỉ là mệt” …vì sao đến cả tên bệnh cũng đổi?
Những hiểu lầm quanh căn bệnh này có gốc rễ sâu. Vì cái tên “mệt mỏi mạn tính”, không ít bệnh nhân từng bị chỉ trích rằng “có phải lười không”, “có phải thiếu ý chí không”.
Việc các tổ chức bệnh nhân và một số nhà nghiên cứu dùng song song ME/CFS hoặc ME (viêm não tuỷ cơ) thay cho “hội chứng mệt mỏi mạn tính” cũng nhằm nhấn mạnh rằng đây không phải mệt đơn thuần, mà là bệnh có thể kèm rối loạn miễn dịch, chuyển hoá năng lượng, chức năng nhận thức…
Florence Nightingale (1820–1910), người được gọi là “thiên thần áo trắng” và là người đặt nền móng cho ngành điều dưỡng hiện đại, được cho là đã không thể duy trì hoạt động bình thường trong thời gian dài do suy nhược và đau nhức không rõ nguyên nhân sau Chiến tranh Krym kéo dài từ năm 1853 đến 1856. Một số nhà nghiên cứu và tổ chức bệnh nhân từng đề cập khả năng bà ở trong tình trạng tương tự ME/CFS. Tuy nhiên, chỉ dựa vào hồ sơ y khoa thời đó thì không thể áp dụng tiêu chuẩn chẩn đoán hiện nay, nên đây chỉ là diễn giải ở mức suy đoán.
Năm 1992, nhà hoạt động vì bệnh nhân tại Mỹ Thomas Hennessy Jr. đã chọn ngày 12 tháng 5—ngày sinh của Nightingale—làm “Ngày Thế giới nâng cao nhận thức về ME/CFS (World ME Day)”, cũng vì ý nghĩa biểu tượng này. Hiện nay, các tổ chức bệnh nhân và nhà nghiên cứu ở nhiều quốc gia đang triển khai các chiến dịch nâng cao nhận thức. Việc chọn ngày sinh của Nightingale làm ngày kỷ niệm còn hàm ý: hãy nhớ đến những bệnh nhân đã lâu không được thấu hiểu đúng mức.
“Cơ thể đã khỏi mà đầu óc vẫn không hoạt động” …những triệu chứng còn lại sau long COVID
Quy mô bệnh nhân cũng không nhỏ, tương xứng với mức độ định kiến quanh căn bệnh này. Một số tổ chức bệnh nhân ước tính rằng nếu tính cả sự gia tăng bệnh nhân long COVID (di chứng sau COVID-19), số người mắc trên toàn thế giới có thể lên tới tối đa 67 triệu. Trước COVID-19, con số ở mức khoảng 17 triệu, nhưng đã tăng mạnh khi số ca long COVID bùng lên.
Tại Hàn Quốc cũng chưa có thống kê chính thức, nhưng được ước đoán có thể lên tới hàng trăm nghìn người, và nhiều người trong số đó được cho là sống mà chưa được chẩn đoán. Do chưa có một xét nghiệm đơn lẻ nào như xét nghiệm máu có thể chẩn đoán xác định, nên cần đánh giá kiểu triệu chứng đồng thời kiểm tra, loại trừ khả năng của các bệnh khác.
Các triệu chứng này đã được xác nhận trong nghiên cứu trong nước. Kết quả nghiên cứu có sự tham gia của Viện Nghiên cứu Y tế Quốc gia được đăng trên số năm 2025 của tạp chí học thuật quốc tế 《Infection & Chemotherapy》. Đây là nghiên cứu theo dõi 66 bệnh nhân có triệu chứng long COVID kéo dài nhiều tháng sau khi mắc COVID-19. Trong đó, 34,8% than phiền mệt mỏi, 30,3% suy giảm trí nhớ, và 24,2% suy giảm khả năng tập trung.
Nếu không phải mệt và cũng không phải stress thì sao?
Brain fog và mệt mỏi mạn tính không phải lúc nào cũng đồng nghĩa với ME/CFS. Thiếu ngủ, stress, trầm cảm, rối loạn lo âu, thiếu máu, bệnh tuyến giáp, hội chứng ngưng thở khi ngủ cũng có thể gây triệu chứng tương tự. Việc xác định các nguyên nhân này là bước đầu tiên.
Tuy nhiên, nếu lặp lại các kiểu sau thì cần tư vấn bác sĩ chuyên khoa. Kiệt sức không hồi phục dù nghỉ ngơi đầy đủ kéo dài từ 6 tháng trở lên; sau hoạt động nhẹ, triệu chứng lại nặng hơn sau 12–48 giờ; và không chỉ sau hoạt động thể lực mà cả sau hoạt động tinh thần như đọc sách hay trò chuyện cũng lặp lại cùng một kiểu.
Nếu cả ba cùng xuất hiện, đó có thể là tín hiệu cho thấy không phải mệt đơn thuần mà là hệ thống hồi phục của cơ thể đang gặp trục trặc.
