Giáo sư Kamimoto Minako, giảng dạy ngành y tế cộng đồng tại Khoa Y, Đại học Tottori, xuất thân từ thị trấn Daisen thuộc tỉnh Tottori, Nhật Bản. Quê bà nằm ở vùng nông thôn ngay cả so với tỉnh Tottori - tỉnh có dân số ít nhất ở Nhật Bản.
Đã có một động cơ khiến Kamimoto mơ ước trở thành bác sĩ phục vụ địa phương. Khi còn học trung học, ông của bà qua đời tại một bệnh viện ở thành phố khác. "Ước muốn được đưa ông về quê nhà trong những ngày cuối cùng" chính là nỗi tiếc nuối đã khơi dậy ước mơ đó.
Ngôi trường mà bà tốt nghiệp, Trường Đại học Y Jichi (Jichi), là trường y công lập duy nhất ở Nhật Bản được 47 tỉnh cùng thành lập. Với phương châm thành lập là "thắp ngọn đèn cho thung lũng y tế", trường thực hiện đào tạo tập trung vào y tế địa phương. Tại Jichi, Kamimoto đã nghe các khoá học về y tế vùng miền và các bài giảng của các bác sĩ tiền bối, sống ký túc xá cùng bạn bè có cùng tư tưởng và khắc sâu trong lòng sứ mệnh "làm việc vì cộng đồng".
Trong cuộc gặp ngày 21/8, bà nói rằng không biết câu chuyện của mình có hữu ích hay không nhưng: "Những trải nghiệm thời học ở Jichi đã trở thành nền tảng để suốt đời theo con đường làm bác sĩ vùng".
"Trong số sinh viên của Jichi có nhiều con em công chức, giáo viên và con bác sĩ địa phương. Sống ở ký túc xá cùng họ trong 6 năm giúp tự nhiên chia sẻ bầu không khí “làm việc vì cộng đồng”. Hơn nữa, việc mọi người cùng tụ họp với chung một mục tiêu phục vụ y tế vùng miền đồng thời khơi dậy niềm tự hào và tinh thần đồng đội."
Những bạn đồng môn đã cùng trải qua thời sinh viên như vậy giờ trải khắp đất nước và gìn giữ quê hương mình. Mạng lưới mạnh mẽ mang tên đồng môn Jichi là một trong những sức mạnh nâng đỡ y tế vùng miền ở Nhật Bản.
Lớn lên bằng tiền hỗ trợ của tỉnh Tottori, bác sĩ trở lại Tottori một lần nữa
Sau khi tốt nghiệp Trường Đại học Y Jichi, Kamimoto đã trải qua thời gian nghĩa vụ 9 năm công tác tại Bệnh viện Trung tâm tỉnh Tottori, Bệnh viện Tổng hợp Yazu và Bệnh viện Nakayama. Đây là những bệnh viện vùng, khác xa các bệnh viện đô thị luôn đông bệnh nhân.
Bà nhớ lại rằng chính nhờ giao tiếp với nhân viên y tế địa phương và chăm sóc bệnh nhân tại những bệnh viện này đã giúp bà trưởng thành từng ngày với tư cách bác sĩ. Bà từng bị bệnh nhân phàn nàn rằng giọng nói nhỏ khó nghe, nhưng cũng được khích lệ khi họ nói lời cảm ơn vì bà đã đến làm việc ở đó. Mặc dù nhiều cựu sinh viên Jichi rời đi thành phố sau khi hoàn thành 9 năm nghĩa vụ, ý chí làm việc tại vùng của bà trở nên kiên định hơn trong suốt thời gian phục vụ bắt buộc.
"Không chỉ với tư cách bác sĩ, đó còn là thời gian một người trẻ có thể hòa nhập cùng cư dân địa phương. Đến giờ vẫn có những bệnh nhân cũ gửi thư cho tôi. Mỗi khi đọc những thư đó, tôi lại củng cố tinh thần ban đầu và nghĩ xem hiện tại mình có thể làm gì cho họ."
Sau khi lấy chứng chỉ chuyên khoa y học gia đình, năm 2018 bà đảm nhiệm giảng dạy môn y tế vùng miền tại Khoa Y, Đại học Tottori. Điều này trùng khớp với ước mơ trở thành bác sĩ vùng của bà từ thuở học sinh. Một cô học sinh trung học từng mơ làm bác sĩ vùng giờ đảm nhiệm vai trò giúp hình thành sự nghiệp cho các bác sĩ vùng tương lai.
Là người từng học ở Jichi và hiện giảng dạy tại Đại học Tottori, bà giải thích sự khác biệt giữa hai trường.
Trường Đại học Y Jichi theo mô hình "đào tạo tập trung" đặt tinh thần nhiệm vụ và nghĩa vụ phục vụ lên hàng đầu. Trường giảm tối thiểu các môn giáo dục đại cương và tập trung sớm vào các khoá y tế và y tế vùng miền. Một điểm đặc trưng là sử dụng các cựu sinh viên làm giảng viên lâm sàng để cử sinh viên đến thực tế y tế vùng miền trên khắp đất nước. Tuy nhiên, chế độ này còn thiếu quan tâm tới sự nghiệp cá nhân và tồn tại không khí bắt buộc theo kiểu "phải làm", điều này là một thách thức.
Ngược lại, Khoa Y, Đại học Tottori gần với mô hình "hỗn hợp", với tỷ lệ tuyển sinh thông thường và tuyển sinh vùng miền khoảng 7:3. Trường đang dần tăng cường giảng dạy y tế vùng miền, nhưng kinh nghiệm về y tế vùng khác nhau theo từng phương thức tuyển sinh, và việc dành chỉ tiêu cho tuyển sinh vùng đôi khi gặp phản ứng tiêu cực ở một số nơi - điều này là đáng tiếc.
Chương trình giảng dạy y tế vùng miền tại Khoa Y, Đại học Tottori được thiết kế theo các giai đoạn. Năm nhất học các nền tảng y tế vùng và quan sát hiện trường. Năm ba tập trung vào y học chẩn đoán và tham gia nghiên cứu. Năm tư học y học gia đình, y tế tại nhà và lão khoa; đến năm năm và sáu thì sinh viên nhận trách nhiệm khám bệnh ngoại trú, đảm nhiệm chăm sóc bệnh nhân nội trú và tham gia công tác giáo dục sức khỏe tại Bệnh viện Hino và các phòng khám. Trong quá trình này, sinh viên không chỉ thu nhận kiến thức y khoa mà còn học cách nhìn nhận cộng đồng cùng với bệnh nhân.
Bà giải thích rằng trên hết, trải nghiệm đối mặt trực tiếp với bệnh nhân có ảnh hưởng lớn đến thái độ và lựa chọn nghề nghiệp của sinh viên. "Nếu thực tập ở bệnh viện đại học mang tính kiến tập, chỉ quan sát từ bên cạnh, thì thực tập y tế vùng là đào tạo trải nghiệm: sinh viên đảm nhiệm vai trò bác sĩ chính chăm sóc bệnh nhân. Nhờ những trải nghiệm này, sinh viên học được tinh thần trách nhiệm và nhận thức sâu sắc hơn về bản thân như một người làm y. Rốt cuộc, việc trực tiếp gặp gỡ cư dân và xây dựng mối quan hệ chính là giá trị lớn nhất của y tế vùng."
Cũng có một chương trình độc đáo dạy kỹ năng giao tiếp với con người. Tại Khoa Y, Đại học Tottori, sinh viên năm thấp học cả ngôn ngữ ký hiệu để có thể giao tiếp với người khiếm thính. Trường còn tổ chức "Chương trình giao tiếp con người" cho sinh viên năm 1 và 2. Trong chương trình này, sinh viên được chia nhóm nhỏ để qua hoạt động nghệ thuật hoặc xem phim học cách giao tiếp với người khác và thảo luận về thái độ nghề nghiệp. Những bài học này giúp hiểu y tế không chỉ là kỹ thuật mà là quan hệ giữa con người với con người.
Rào cản của nghĩa vụ bắt buộc, chỉ 30% ở lại
Tuy vậy, hệ thống y tế vùng của Nhật Bản không hoàn hảo. Dù Jichi và cơ chế chỉ tiêu vùng từng hỗ trợ chăm sóc y tế vùng xa, ngay cả cựu sinh viên Jichi cũng có vấn đề rời đi ra thành phố sau khi hoàn thành nghĩa vụ. Theo Kamimoto, tỷ lệ ở lại vùng sau nghĩa vụ chỉ khoảng 20–30%. Vì lý do này, các bệnh viện nhỏ vùng miền thiếu lớp bác sĩ đủ kinh nghiệm để hướng dẫn thế hệ sau.
Là người quản lý sự nghiệp của bác sĩ tỉnh Tottori, bà cũng trăn trở với tình trạng này. Kamimoto nói: "Người trẻ có thể chọn các phương án thực tế như ưu tiên gia đình hay theo đuổi chuyên môn, vì vậy chỉ dựa vào “niềm hạnh phúc” hay “sứ mệnh” thôi thì khó duy trì hệ thống y tế vùng. Không chỉ yêu cầu bác sĩ trẻ làm việc vùng mà cả bác sĩ cấp cao cũng nên hỗ trợ lâm sàng và giảng dạy tại bệnh viện vùng thì cư dân mới có thể yên tâm khám chữa bệnh."
Bà cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của bác sĩ tổng quát. Chế độ bác sĩ tổng quát mới được thiết lập năm 2018 tương tự chuyên khoa y học gia đình ở Nhật nhưng có nhiệm vụ hỗ trợ từ điều trị đến việc trở về sinh hoạt và hòa nhập xã hội sau xuất viện. "Hiện tại tỷ lệ bác sĩ tổng quát ở Nhật chỉ khoảng 1–2%. Trong tương lai cần tăng số bác sĩ này để họ đảm nhiệm chăm sóc cơ bản và khi cần kết nối với các chuyên khoa."
Thông điệp gửi đến Hàn Quốc, nơi tăng cường y tế địa phương đang là chủ đề nóng
Câu chuyện của Kamimoto không chỉ là chuyện của Nhật Bản mà cũng đặt ra vấn đề tương tự đối với Hàn Quốc. Gần đây Hàn Quốc có đề xuất luật tuyển chọn sinh viên y theo diện bác sĩ vùng hoặc bác sĩ công cộng và yêu cầu họ phục vụ nghĩa vụ 10 năm sau khi được cấp giấy phép hành nghề. Nhu cầu về y tế vùng và y tế công cộng đang tăng, song những chỉ trích rằng chỉ có nghĩa vụ thôi thì khó tạo hiệu quả bền vững cũng lặp lại ở Hàn Quốc.
Bà cho rằng "Để nuôi dưỡng bác sĩ vùng cần có trải nghiệm xây dựng mối quan hệ trong hệ thống giáo dục". Thực tế sinh sống cùng cư dân địa phương để cảm nhận niềm vui “làm việc vì ai đó”, gặp gỡ các bác sĩ tiền bối tại hiện trường để tạo ấn tượng tích cực là điều cần thiết. Bà cũng đề xuất chương trình học hệ thống để học các kỹ năng như chăm sóc tổng quát, y tế tại nhà và hợp tác đa ngành, đồng thời có cơ chế kết nối các khóa này với quy trình đạt chứng chỉ chuyên khoa.
Dĩ nhiên hệ thống của Nhật và thực tế ở Hàn Quốc khác nhau. Nhật đã là xã hội siêu già hóa nên y tế tại nhà và hợp tác đa ngành đã được thiết lập, trong khi Hàn Quốc mới chỉ ở giai đoạn thảo luận tăng cường chăm sóc ban đầu và mở rộng khám chữa tại nhà. Tuy nhiên về định hướng hai nước vẫn có điểm gặp nhau. Thông điệp của bà không chỉ là trải nghiệm cá nhân mà còn mang ý nghĩa quan trọng đối với cuộc tranh luận về trường y công cộng mà Hàn Quốc đang đối mặt.
"Tôi hy vọng y tế vùng ở Hàn Quốc sẽ trở thành một lựa chọn dựa trên “hy vọng” chứ không phải “nghĩa vụ”."
⋅ Hỗ trợ phiên dịch và thu thập thông tin: Phiên dịch viên Jo In-sook
Loạt bài này được hỗ trợ từ Quỹ Phát triển Báo chí, được hình thành từ phí quảng cáo của chính phủ.
