Hôm nay (21/09) là “Ngày vượt qua sa sút trí tuệ”, ngày kỷ niệm theo luật định nhằm nâng cao nhận thức về tầm quan trọng của việc quản lý và vượt qua sa sút trí tuệ. Đây cũng là “Ngày Alzheimer Thế giới” do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Hiệp hội Alzheimer Quốc tế (ADI) khởi xướng.
Sa sút trí tuệ và bệnh Alzheimer thường bị dùng lẫn lộn, nhưng xét chặt chẽ đây là hai khái niệm khác nhau. Sa sút trí tuệ là thuật ngữ bao quát chỉ tình trạng suy giảm các chức năng nhận thức như trí nhớ, ngôn ngữ, khả năng phán đoán… khiến người bệnh gặp khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày. Bệnh Alzheimer là nguyên nhân điển hình gây sa sút trí tuệ; đây là bệnh thoái hóa não, trong đó các tế bào thần kinh bị tổn thương dần theo thời gian, dẫn đến suy giảm chức năng nhận thức. Ngoài ra, sa sút trí tuệ cũng có thể phát sinh do nhiều nguyên nhân khác như bệnh mạch máu não, bệnh thể Lewy…
Các chuyên gia nhấn mạnh cần phát hiện sớm suy giảm chức năng nhận thức trước khi tiến triển thành sa sút trí tuệ và xác định nguyên nhân. Đặc biệt, trong quá trình lão hóa, tình trạng cần theo dõi sát là “suy giảm nhận thức nhẹ”.
Suy giảm nhận thức nhẹ thường được gọi là “giai đoạn tiền sa sút trí tuệ”, nhưng không có nghĩa cứ suy giảm nhận thức nhẹ là sẽ thành sa sút trí tuệ. Không phải mọi bệnh nhân đều tiến triển thành sa sút trí tuệ. Lý do là suy giảm nhận thức nhẹ không hẳn là một bệnh cụ thể, mà là một trạng thái lâm sàng suy giảm nhận thức do nhiều nguyên nhân khác nhau.
Điểm then chốt để phân biệt suy giảm nhận thức nhẹ và sa sút trí tuệ là mức độ ảnh hưởng của suy giảm nhận thức đến sinh hoạt hằng ngày.
Giáo sư Kang Dong-woo, Khoa Tâm thần, Bệnh viện Seoul St. Mary, ngày 21/09 nhân “Ngày vượt qua sa sút trí tuệ” cho biết: “Suy giảm nhận thức nhẹ là tình trạng các chức năng nhận thức như trí nhớ, ngôn ngữ, chú ý tập trung, khả năng phán đoán… giảm so với trước, nhưng nhìn chung vẫn duy trì được năng lực sinh hoạt độc lập như uống thuốc, quản lý tiền bạc, sử dụng phương tiện giao thông công cộng”. Ông giải thích: “Tình trạng này khác với sa sút trí tuệ, khi tính độc lập trong sinh hoạt hằng ngày bị suy sụp rõ rệt”.
Tiến triển thành sa sút trí tuệ khác nhau tùy người: Cần giảm nguy cơ bằng lối sống và kiểm soát bệnh mạn tính
Khả năng suy giảm nhận thức nhẹ tiến triển thành sa sút trí tuệ khác nhau rất lớn giữa từng cá nhân. Một phân tích gộp do nhóm nghiên cứu Italy công bố năm 2025 trên tạp chí học thuật quốc tế “Alzheimer’s & Dementia”, khi phân tích 89 nghiên cứu với tổng cộng 33.115 bệnh nhân suy giảm nhận thức nhẹ, cho thấy trong thời gian theo dõi trung bình 5,2 năm, 41,5% bệnh nhân tại các cơ sở khám chữa bệnh chuyên khoa và 27% đối tượng trong cộng đồng đã tiến triển thành sa sút trí tuệ. Tỷ lệ chuyển đổi hằng năm lần lượt là 10,9% và 5,9%. Ngược lại, cũng có nhiều người duy trì được trạng thái nhận thức, và một số trường hợp hồi phục về phạm vi bình thường.
Vì vậy, khi chẩn đoán suy giảm nhận thức nhẹ, điều quan trọng không phải chỉ dự đoán “liệu có tiến triển thành sa sút trí tuệ hay không”, mà là tìm nguyên nhân khiến chức năng nhận thức suy giảm. Cần đánh giá tiền sử bệnh và chức năng sinh hoạt hằng ngày, đồng thời xem xét tổng hợp các xét nghiệm nhận thức chuẩn hóa, xét nghiệm máu, chụp cộng hưởng từ não (MRI)… Tùy theo kết quả, có thể quản lý các yếu tố nguy cơ có thể điều chỉnh; nếu xác nhận có bệnh lý Alzheimer, có thể cân nhắc điều trị nhằm làm chậm tiến triển bệnh.
Ở giai đoạn suy giảm nhận thức nhẹ, quản lý lối sống cũng rất quan trọng.
Theo nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn US POINTER tại Mỹ, thực hiện trên 2.111 người 60-79 tuổi có nguy cơ suy giảm nhận thức, nhóm được hỗ trợ một cách có hệ thống và chuyên sâu về vận động, ăn uống lành mạnh, hoạt động nhận thức, xã hội, và quản lý sức khỏe tim mạch đã có mức cải thiện chức năng nhận thức tổng thể trong 2 năm lớn hơn so với nhóm can thiệp tự chủ cường độ thấp.
Giáo sư Kang nhấn mạnh: “Đây là kết quả cho thấy nếu quản lý đồng thời nhiều yếu tố lối sống, có thể tạo ra thay đổi đo lường được chỉ trong vòng 2 năm”. Ông nói thêm: “Điều quan trọng là duy trì tập luyện đều đặn, ăn uống chủ yếu với rau, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu, cá, các loại hạt; đồng thời không hút thuốc, hạn chế rượu bia, ngủ đủ và duy trì giao lưu xã hội”.
Các bệnh mạn tính ảnh hưởng đến sức khỏe mạch máu não như tăng huyết áp, tiểu đường, tăng lipid máu… cũng cần được kiểm soát đều đặn. Năm 2024, Ủy ban Sa sút trí tuệ của tạp chí Lancet đã bổ sung cholesterol lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL) cao và suy giảm thị lực chưa được điều trị vào danh sách các yếu tố nguy cơ sa sút trí tuệ có thể điều chỉnh, bên cạnh trình độ học vấn thấp, suy giảm thính lực, tăng huyết áp, hút thuốc, béo phì, trầm cảm, thiếu hoạt động thể chất, tiểu đường, uống rượu quá mức, chấn thương sọ não, ô nhiễm không khí, cô lập xã hội, qua đó đưa ra tổng cộng 14 yếu tố nguy cơ có thể điều chỉnh.
Ủy ban ước tính các yếu tố này liên quan đến khoảng 45% tổng số ca sa sút trí tuệ. Điều này không có nghĩa nếu mỗi cá nhân quản lý các yếu tố này thì nguy cơ sa sút trí tuệ sẽ giảm 45%, mà cho thấy tỷ trọng các yếu tố nguy cơ có thể phòng ngừa, quản lý là rất lớn.
Nếu xác nhận bệnh Alzheimer, cần điều trị sớm để làm chậm tiến triển
Nếu xác định nguyên nhân của suy giảm nhận thức nhẹ là bệnh Alzheimer, việc bắt đầu điều trị sớm cũng rất quan trọng.
Những thay đổi bệnh lý trong não liên quan đến Alzheimer có thể bắt đầu từ 10-20 năm hoặc hơn trước khi xuất hiện triệu chứng. Điển hình là amyloid beta tích tụ trong não, sau đó bệnh lý tau lan rộng, dẫn đến tổn thương tế bào thần kinh và suy giảm chức năng nhận thức.
Do rất khó phục hồi các tế bào thần kinh đã bị tổn thương, điều trị gần đây tập trung vào việc làm chậm tốc độ tiến triển bệnh hơn là khôi phục chức năng nhận thức về trạng thái ban đầu. Trên thực tế, trong các thử nghiệm lâm sàng ở bệnh nhân suy giảm nhận thức nhẹ hoặc Alzheimer giai đoạn sớm đã xác nhận có bệnh lý amyloid, các thuốc điều trị kháng amyloid như lecanemab và donanemab cho thấy hiệu quả làm chậm tốc độ suy giảm chức năng nhận thức và chức năng sinh hoạt hằng ngày.
Tuy nhiên, không phải cứ suy giảm nhận thức nhẹ là đều thuộc đối tượng điều trị bằng các thuốc này. Giáo sư Kang nói: “(Khi có suy giảm nhận thức nhẹ) trước hết cần xác nhận có bệnh lý Alzheimer hay không; đồng thời, xét đến nguy cơ tác dụng phụ như phù não hoặc vi xuất huyết, cần có đánh giá của bác sĩ chuyên khoa và chụp MRI trước và sau điều trị”.
Đặc biệt, suy giảm chức năng nhận thức có thể chịu tác động tổng hợp của nhiều yếu tố, không chỉ bệnh lý Alzheimer mà còn bệnh mạch máu não, trầm cảm và rối loạn giấc ngủ, suy giảm thính lực, thị lực, thuốc men… Vì vậy, ở giai đoạn suy giảm nhận thức nhẹ, điều quan trọng là xác định chính xác nguyên nhân để được điều trị cần thiết, đồng thời quản lý song song các yếu tố nguy cơ có thể điều chỉnh như lối sống và bệnh mạn tính.
