Есдүгээр сарын 21-нд тохиодог ‘Дементиатай тэмцэх өдөр’-өөр мэргэжилтнүүд танин мэдэхүйн доройтлыг эрт илрүүлж, шалтгааныг тогтоох нь чухал болохыг онцолж байна. Дементиаг хянах, даван туулахын ач холбогдлыг таниулах энэ өдрийг хуулиар тэмдэглэлт өдөр болгосон бөгөөд мөн Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага (WHO), Альцгеймерийн өвчний олон улсын холбоо (ADI)-ноос тогтоосон ‘Дэлхийн Альцгеймерийн өдөр’ юм.
Дементиа болон Альцгеймерийн өвчнийг ижил утгаар хэрэглэх нь түгээмэл ч нарийн утгаараа өөр ойлголт юм. Дементиа гэдэг нь ой тогтоолт, хэл яриа, дүгнэн шийдвэрлэх чадвар зэрэг танин мэдэхүйн үйл ажиллагаа доройтож, өдөр тутмын амьдралд хүндрэл учрах байдлыг ерөнхийд нь хэлнэ. Альцгеймерийн өвчин нь дементиа үүсгэдэг гол өвчний нэг бөгөөд тархины мэдрэлийн эсүүд аажмаар гэмтсэнээр танин мэдэхүйн үйл ажиллагаа доройтдог мэдрэлийн сөнөрөлт өвчин юм. Түүнчлэн тархины судасны өвчин, Левийн биетийн өвчин зэрэг олон шалтгаанаар дементиа үүсэж болно.
Дементиа болж даамжрахаас өмнө танин мэдэхүйн үйл ажиллагааны доройтлыг эрт илрүүлж, шалтгааныг нь тогтоох нь чухал гэдгийг мэргэжилтнүүд онцолдог. Ялангуяа нас ахих явцад ‘танин мэдэхүйн хөнгөн алдагдал’-ыг анхааралтай ажиглах шаардлагатай.
Танин мэдэхүйн хөнгөн алдагдлыг ихэвчлэн ‘дементиагийн өмнөх үе’ гэж нэрлэдэг ч энэ нь заавал дементиа гэсэн үг биш. Мөн бүх өвчтөнд дементиа болж даамжирдаггүй. Учир нь танин мэдэхүйн хөнгөн алдагдал нь нэг тодорхой өвчин гэхээсээ илүү олон янзын шалтгаанаар танин мэдэхүйн үйл ажиллагаа буурсан эмнэлзүйн төлөв юм.
Танин мэдэхүйн хөнгөн алдагдлыг дементиагаас ялгах гол шалгуур нь танин мэдэхүйн доройтол өдөр тутмын амьдралд хэр хэмжээнд нөлөөлж буй явдал юм.
Сөүлийн Гэгээн Мариагийн эмнэлгийн сэтгэцийн эрүүл мэндийн тэнхимийн профессор Кан Дон Ү 21-нд тохиосон Дементиатай тэмцэх өдрийг тохиолдуулан “Танин мэдэхүйн хөнгөн алдагдлын үед ой тогтоолт, хэл яриа, анхаарал төвлөрөл, дүгнэн шийдвэрлэх чадвар зэрэг танин мэдэхүйн үйл ажиллагаа өмнөхөөс доройтсон ч эмээ уух, мөнгөө зохицуулах, нийтийн тээврээр зорчих зэрэг өдөр тутмын амьдралаа бие даан авч явах чадвар ерөнхийдөө хадгалагддаг” гээд “Энэ нь өдөр тутмын амьдралаа бие даан авч явах чадвар илт алдагддаг дементиагаас ялгаатай” гэж тайлбарлав.
Дементиа болж даамжрах явц хүн бүрд өөр⋯Амьдралын хэв маяг, архаг өвчнөө хянаж эрсдэлийг бууруулах шаардлагатай
Танин мэдэхүйн хөнгөн алдагдал дементиа болж даамжрах магадлал хүн бүрд ихээхэн ялгаатай. Италийн судалгааны баг 2025 онд олон улсын 《Альцгеймер ба дементиа(Alzheimer’s & Dementia)》 сэтгүүлд нийтэлсэн мета шинжилгээндээ танин мэдэхүйн хөнгөн алдагдалтай 33,115 хүнийг хамруулсан 89 судалгааг дүгнэжээ. Дунджаар 5.2 жил ажиглахад төрөлжсөн эмнэлгийн өвчтөнүүдийн 41.5%, олон нийтэд суурилсан судалгаанд хамрагдагсдын 27% нь дементиатай болсон байна. Жилийн шилжилтийн хувь тус тус 10.9%, 5.9% байв. Харин танин мэдэхүйн төлөвөө хэвээр хадгалсан хүн ч цөөнгүй байсан бөгөөд заримынх нь үзүүлэлт хэвийн түвшинд эргэн оржээ.
Иймээс танин мэдэхүйн хөнгөн алдагдлыг оношлохдоо ‘дементиа болж даамжрах эсэх’-ийг таамаглахаас илүү танин мэдэхүйн үйл ажиллагаа яагаад доройтсоныг тогтоох нь чухал. Өвчний түүх, өдөр тутмын амьдралын чадварыг шалгаж, стандартчилсан танин мэдэхүйн сорил, цусны шинжилгээ, тархины соронзон резонансын дүрслэл (MRI) зэрэг үзлэгийн дүнг цогцоор нь үнэлэх шаардлагатай. Шинжилгээний үр дүнд үндэслэн өөрчлөх боломжтой эрсдэлт хүчин зүйлсийг хянаж, Альцгеймерийн өвчний эмгэг өөрчлөлт батлагдвал өвчний явцыг удаашруулах эмчилгээг авч үзэж болно.
Танин мэдэхүйн хөнгөн алдагдлын үед амьдралын хэв маягаа зохицуулах нь мөн чухал.
АНУ-д танин мэдэхүйн үйл ажиллагаа доройтох эрсдэлтэй 60–79 насны 2,111 хүнийг хамруулсан томоохон хэмжээний US POINTER (POINTER) эмнэлзүйн туршилтын дүнгээр дасгал хөдөлгөөн, эрүүл хооллолт, танин мэдэхүйн болон нийгмийн идэвх, зүрх судасны эрүүл мэндийн хяналтыг системтэй, эрчимтэй дэмжлэг авсан бүлгийн танин мэдэхүйн ерөнхий үйл ажиллагаа 2 жилийн хугацаанд бага эрчимтэй, бие даан хэрэгжүүлэх оролцооны бүлгээс илүү сайжирсан байна.
Профессор Кан “Амьдралын хэв маягийн хэд хэдэн хүчин зүйлийг зэрэг зохицуулснаар 2 жилийн дотор ч хэмжиж болохуйц өөрчлөлт гаргаж болдгийг энэ үр дүн харууллаа” гээд “Тогтмол дасгал хөдөлгөөн хийж, хүнсний ногоо, бүхэл үр, буурцагт ургамал, загас, самар түлхүү хэрэглэхийн зэрэгцээ тамхинаас татгалзах, архины хэрэглээг хязгаарлах, хангалттай унтаж амрах, нийгмийн харилцаагаа хадгалах нь чухал” хэмээн онцлов.
Тархины судасны эрүүл мэндэд нөлөөлдөг артерийн даралт ихсэлт, чихрийн шижин, цусан дахь өөх тос ихсэх зэрэг архаг өвчнийг ч тогтмол хянах шаардлагатай. 2024 оны Lancet сэтгүүлийн Дементиагийн комисс боловсролын түвшин доогуур байх, сонсгол муудах, артерийн даралт ихсэх, тамхи татах, таргалалт, сэтгэл гутрал, хөдөлгөөний дутагдал, чихрийн шижин, архины хэт хэрэглээ, гэмтлийн шалтгаант тархины гэмтэл, агаарын бохирдол, нийгмээс тусгаарлагдах зэрэг хүчин зүйл дээр бага нягтралтай липопротеины (LDL) холестерины өндөр түвшин болон эмчлээгүй харааны доройтлыг нэмж, зохицуулах боломжтой дементиагийн нийт 14 эрсдэлт хүчин зүйлийг танилцуулсан.
Эдгээр хүчин зүйл дементиагийн нийт тохиолдлын ойролцоогоор 45%-тай холбоотой гэж тус комисс тооцоолжээ. Энэ нь хүн эдгээр хүчин зүйлээ зохицуулснаар дементиагийн эрсдэл нь 45%-иар буурна гэсэн үг биш, харин урьдчилан сэргийлж, хянах боломжтой эрсдэлт хүчин зүйлсийн эзлэх хувь ийм өндөр гэсэн утгатай.
Альцгеймерийн өвчин батлагдвал эрт эмчилж, явцыг нь удаашруулах шаардлагатай
Танин мэдэхүйн хөнгөн алдагдлын шалтгаан нь Альцгеймерийн өвчин болох нь батлагдсан бол эмчилгээг эрт эхлэх нь мөн чухал.
Альцгеймерийн өвчинтэй холбоотой тархины эмгэг өөрчлөлт шинж тэмдэг илрэхээс 10–20 болон түүнээс олон жилийн өмнө эхэлж болно. Тухайлбал, амилоид-бета тархинд хуримтлагдаж, улмаар тау уургийн эмгэг тархсанаар мэдрэлийн эсийн гэмтэл, танин мэдэхүйн үйл ажиллагааны доройтолд хүргэдэг.
Нэгэнт гэмтсэн мэдрэлийн эсийг сэргээхэд хүндрэлтэй тул сүүлийн үеийн эмчилгээ танин мэдэхүйн үйл ажиллагааг анхны хэвэнд нь оруулахаас илүү өвчний даамжрах хурдыг удаашруулахад чиглэж байна. Амилоидын эмгэг өөрчлөлт батлагдсан танин мэдэхүйн хөнгөн алдагдалтай эсвэл Альцгеймерийн өвчний эхэн үеийн өвчтөнүүдийг хамруулсан эмнэлзүйн туршилтаар леканемаб, донанемаб зэрэг амилоидын эсрэг эмчилгээ танин мэдэхүйн болон өдөр тутмын амьдралын чадвар доройтох хурдыг сааруулсан.
Гэхдээ танин мэдэхүйн хөнгөн алдагдалтай хүн бүр ийм эмийн эмчилгээнд хамрагдах боломжтой гэсэн үг биш. Профессор Кан “Танин мэдэхүйн хөнгөн алдагдал илэрсэн тохиолдолд эхлээд Альцгеймерийн өвчний эмгэг өөрчлөлт байгаа эсэхийг тогтоох шаардлагатай. Мөн тархины хаван, бичил цус алдалт зэрэг гаж нөлөөний эрсдэлийг харгалзан мэргэжлийн эмчийн үнэлгээ хийлгэж, эмчилгээний өмнө болон дараа MRI шинжилгээнд хамрагдах хэрэгтэй” гэж хэлэв.
Ялангуяа танин мэдэхүйн үйл ажиллагааны доройтолд Альцгеймерийн өвчний эмгэг өөрчлөлтөөс гадна тархины судасны өвчин, сэтгэл гутрал, нойрны эмгэг, сонсгол, харааны доройтол, эмийн нөлөө зэрэг олон хүчин зүйл хавсран нөлөөлж болно. Иймээс танин мэдэхүйн хөнгөн алдагдлын үед шалтгааныг нь үнэн зөв тогтоож, шаардлагатай эмчилгээ хийлгэхийн зэрэгцээ амьдралын хэв маяг, архаг өвчин зэрэг өөрчлөх боломжтой эрсдэлт хүчин зүйлсийг цогцоор нь хянах нь чухал.
