"Dạo này cứ hay quên lịch hẹn." "Vừa nói xong lại nói lại."
Khi thấy trí nhớ của cha mẹ thay đổi rõ rệt, nhiều gia đình lập tức nghĩ đến sa sút trí tuệ.
Trung tâm Sa sút trí tuệ Trung ương cho biết, tính đến năm 2025, Hàn Quốc có khoảng 984.600 bệnh nhân sa sút trí tuệ từ 65 tuổi trở lên; ước tính cứ 10 người cao tuổi thì có 1 người mắc. Dự báo đến năm 2039 con số này sẽ là 2 triệu người, và đến năm 2050 sẽ vượt 3 triệu người. Chi phí quản lý sa sút trí tuệ hằng năm cũng đã vượt 22.600 tỷ won.
Mục tiêu điều trị Alzheimer đang thay đổi. Tại Hàn Quốc, từ tháng 5-2024, thực hành lâm sàng đã bắt đầu sử dụng liệu pháp kháng thể giúp làm chậm tốc độ tiến triển của bệnh, thay vì chỉ tập trung giảm triệu chứng.
Bệnh viện Seoul St. Mary thuộc Đại học Công giáo cho biết ngày 01 rằng, tính đến tháng 5-2026, bệnh viện đã đạt 200 ca điều trị bằng kháng thể cho bệnh Alzheimer.
Tuy nhiên, phương pháp này không chữa khỏi hoàn toàn Alzheimer. Đây cũng không phải lựa chọn dành cho mọi bệnh nhân sa sút trí tuệ. Mục tiêu là làm chậm tiến triển ở bệnh nhân suy giảm nhận thức nhẹ hoặc Alzheimer mức độ nhẹ đã xác nhận có tích tụ protein amyloid.
Không phải “chữa khỏi” mà là “làm chậm tiến triển”, vì sao vẫn có ý nghĩa
Liệu pháp kháng thể không nhằm lấy lại trí nhớ đã suy giảm, mà tập trung làm chậm “đồng hồ” của bệnh.
Lecanemab, thuốc kháng thể kháng amyloid tiêu biểu đang được sử dụng tại Hàn Quốc, trong thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 3 cho thấy dựa trên thang điểm đánh giá nhận thức–chức năng CDR-SB, mức suy giảm lâm sàng tại mốc 18 tháng giảm khoảng 27% so với nhóm dùng giả dược. Dù không thể loại bỏ bệnh, nhưng nếu thời gian người bệnh còn có thể tự đi bệnh viện và trò chuyện cùng gia đình kéo dài thêm dù chỉ một chút, với bệnh nhân giai đoạn sớm và người nhà đó vẫn là ý nghĩa rất thực tế.
Tuy vậy, gánh nặng chi phí rất lớn. Lecanemab hiện chưa được áp dụng chi trả bảo hiểm y tế, nên bệnh nhân phải tự chi trả toàn bộ chi phí điều trị hằng năm lên tới hàng chục triệu won. Gần đây, nhiều công ty bảo hiểm cạnh tranh tung ra các sản phẩm chi trả chi phí điều trị lecanemab, và hạn mức bảo hiểm cũng đang dần tăng lên.
Vì sao khoa Tâm thần cũng kê đơn?
Đối tượng điều trị bị giới hạn. Phương pháp này chỉ áp dụng cho bệnh nhân Alzheimer giai đoạn sớm đã xác nhận có tích tụ amyloid.
Vấn đề then chốt là sàng lọc đúng bệnh nhân đáp ứng điều kiện, đồng thời quản lý các phản ứng bất lợi phát sinh trong quá trình điều trị. Để làm được điều đó, bệnh viện cần củng cố hệ thống khám chữa bệnh ngay từ đầu.
Tại nhiều cơ sở y tế ở Hàn Quốc, theo thông lệ lâu nay, khoa Thần kinh đảm nhiệm chẩn đoán và điều trị sa sút trí tuệ, vì vậy liệu pháp này cũng chủ yếu được vận hành theo hướng khoa Thần kinh.
Bệnh viện Seoul St. Mary thì khác. Khoa Thần kinh và khoa Tâm thần mỗi bên đều có hệ thống kê đơn độc lập. Điều đó có nghĩa là dù người bệnh suy giảm nhận thức đến khám trước ở khoa nào, họ cũng có thể nhận điều trị và theo dõi dài hạn ở cùng một mức độ. Khoa Chẩn đoán hình ảnh, khoa Y học hạt nhân, khoa Xét nghiệm chẩn đoán và khối Điều dưỡng cũng tham gia, cùng chia sẻ nhiệm vụ chẩn đoán, dùng thuốc và quản lý phản ứng bất lợi.
Hiện công tác khám chữa bệnh có sự tham gia của các giáo sư khoa Thần kinh Yang Dong-won, Yoon Bo-ra, Lee Hyuk-je và các giáo sư khoa Tâm thần Lee Chang-wook, Kang Dong-woo, Byun Ki-hwan. Lý do nhiều chuyên khoa cùng phối hợp là vì liệu pháp này đòi hỏi quản lý an toàn tinh vi.
ARIA 21%, vì sao cần kiểm tra MRI?
Lecanemab được tiêm truyền tĩnh mạch mỗi 2 tuần. Phản ứng bất lợi cần lưu ý nhất là bất thường hình ảnh liên quan amyloid (ARIA), biểu hiện dưới dạng phù não hoặc vi xuất huyết. Tình trạng này được báo cáo xuất hiện ở khoảng 21% tổng số bệnh nhân dùng thuốc. Theo thông tin kê đơn ở nước ngoài, trường hợp có kèm triệu chứng thực tế là 3%, và trường hợp nghiêm trọng đến mức cần nhập viện là 0,7%.
Đa số không có triệu chứng rõ rệt và chỉ được phát hiện qua chụp cộng hưởng từ (MRI) não định kỳ; khi đó có thể điều chỉnh việc dùng thuốc để quản lý. Tuy hiếm, vẫn có trường hợp tiến triển nghiêm trọng, vì vậy cần đánh giá nguy cơ trước điều trị và phải triển khai thận trọng tại cơ sở y tế có năng lực đọc MRI, khám chuyên khoa Thần kinh và hệ thống ứng phó phản ứng bất lợi.
Những gì 200 ca để lại
Cùng với điều trị lâm sàng, các kết quả nghiên cứu cũng tiếp tục được ghi nhận. Nhóm nghiên cứu khoa Thần kinh đã phân tích cấu trúc nhận thức của bệnh nhân và người chăm sóc trước khi điều trị bằng thuốc mới cho Alzheimer. Nghiên cứu này đề xuất các chỉ số giao tiếp cá thể hóa và đã giành giải thưởng liên tiếp 2 năm tại các hội nghị quốc tế và trong nước. Nhóm nghiên cứu khoa Tâm thần đang song song thực hiện nghiên cứu về biomarker protein amyloid–tau, yếu tố di truyền APOE và mô hình dự đoán tiến triển sa sút trí tuệ.
Giáo sư Yang Dong-won (khoa Thần kinh) cho biết: "Đội ngũ y tế chuyên về sa sút trí tuệ thường xuyên rà soát và quyết định rất thận trọng những bệnh nhân phù hợp với liệu pháp kháng thể; đến nay, ở bệnh nhân trong nước, tác dụng phụ nghiêm trọng hiếm khi xảy ra", đồng thời nói thêm: "Chúng tôi xác nhận rằng ở những bệnh nhân giai đoạn sớm có lượng tích tụ protein amyloid ban đầu ít, protein được loại bỏ nhanh hơn; và ở một số bệnh nhân, cũng xác nhận amyloid đã được loại bỏ hoàn toàn sau 9 tháng điều trị".
Giáo sư Kang Dong-woo (khoa Tâm thần) nói: "Việc đưa liệu pháp miễn dịch kháng amyloid vào điều trị là một thay đổi quan trọng, chuyển chăm sóc Alzheimer từ điều trị tập trung vào triệu chứng sang điều trị nhắm trúng bệnh lý nền tảng của bệnh". Ông nói tiếp: "Việc đạt 200 ca là kết quả của kinh nghiệm tích lũy khi áp dụng một cách an toàn và có hệ thống liệu pháp miễn dịch mới ngay tại thực hành lâm sàng. Chúng tôi sẽ tiếp tục nỗ lực để, dựa trên kỹ thuật chẩn đoán chính xác và kinh nghiệm lâm sàng, góp phần hiện thực hóa y học chính xác bằng cách cung cấp chiến lược điều trị tối ưu hóa cho từng bệnh nhân".
Con số 200 ca hàm chứa chừng ấy quyết định đã được tích lũy. Đó là quãng thời gian kiểm chứng từng bước: bệnh nhân nào được xem là đối tượng điều trị, và khi xuất hiện phản ứng bất lợi thì ứng phó ra sao.
Không phải cứ suy giảm trí nhớ là đều thuộc nhóm điều trị bằng kháng thể. Cần xem xét từ đầu: nguyên nhân có phải Alzheimer hay không, giai đoạn bệnh có phải giai đoạn sớm còn có thể điều trị hay không, và protein amyloid có thực sự tích tụ hay không. Ngay khi cảm thấy "có gì đó bất thường" và đến phòng khám, đó là bước đầu tiên để không bỏ lỡ cơ hội điều trị.
