Dù thị lực hai mắt khác nhau, nếu một mắt vẫn nhìn rõ, nhiều người vẫn sinh hoạt gần như bình thường mà không thấy bất tiện. Vì có thể dựa vào mắt nhìn tốt trong các hoạt động hằng ngày, không ít người sống lâu mà không nhận ra mắt còn lại nhìn kém. Do đó, tình trạng chênh lệch thị lực giữa hai mắt thường chỉ được phát hiện muộn.
Tình trạng chênh lệch lớn về trạng thái khúc xạ giữa hai mắt được gọi là “bất đồng thị” hoặc “bất đồng khúc xạ”. Nhiều người nghĩ đây chỉ là vấn đề hay gặp ở trẻ trong giai đoạn phát triển, nhưng người lớn cũng có thể gặp.
Vì sao bất đồng khúc xạ xảy ra và cần phát hiện, xử trí như thế nào?
Về nội dung này, Comedotcom phỏng vấn bà Baek Seung-hee, Giám đốc Trung tâm Lác & Nhãn nhi của Bệnh viện Mắt Kim, và trình bày theo hình thức hỏi - đáp.
Q1. Bất đồng khúc xạ có đơn giản chỉ là hai mắt có thị lực khác nhau không?
A. Chính xác hơn, đây là tình trạng hai mắt khác biệt lớn về “trạng thái khúc xạ”. Bất đồng khúc xạ tự thân không hẳn là một bệnh, mà là trạng thái khúc xạ của hai mắt không giống nhau.
Khúc xạ là hiện tượng ánh sáng phát ra từ vật thể bị bẻ cong khi đi qua mắt. Ánh sáng cần được khúc xạ phù hợp khi đi qua giác mạc và thủy tinh thể để tạo ảnh rõ nét trên võng mạc ở phía sau mắt thì mới nhìn rõ sự vật. Khi quá trình này bất thường sẽ tạo ra các tật khúc xạ như cận thị, viễn thị, loạn thị.
Hình ảnh tạo trên võng mạc của hai mắt được truyền qua dây thần kinh thị giác lên não rồi hợp nhất thành một hình ảnh. Tuy nhiên, nếu bất đồng khúc xạ khiến trạng thái khúc xạ hai mắt chênh lệch lớn, hình ảnh mỗi mắt tiếp nhận sẽ khác nhau, khiến não có thể gặp khó khăn khi hợp nhất và nhận thức thành một hình ảnh.
Q2. Nếu bị bất đồng khúc xạ, có thể tự nhận ra không?
A. Nhiều người hầu như không cảm nhận rõ triệu chứng. Lý do là nếu một mắt có thị lực tốt, họ vẫn có thể sinh hoạt hằng ngày bằng mắt nhìn rõ. Chỉ khi che luân phiên từng mắt, họ mới nhận ra “mắt bên này nhìn không rõ”.
Đặc biệt, trẻ em càng khó tự nhận ra. Nếu cả hai mắt đều nhìn kém, trẻ có thể nheo mắt hoặc đưa vật lại gần để nhìn, nhưng nếu một mắt nhìn rõ thì những biểu hiện này thường không xuất hiện. Vì vậy, chỉ dựa vào việc sinh hoạt không bất tiện để kết luận cả hai mắt đều không có vấn đề là rất khó.
Tuy vậy, nếu một người lớn trước đó nhìn tương đối giống nhau bằng cả hai mắt mà đột ngột xuất hiện bất đồng khúc xạ, họ có thể cảm nhận triệu chứng. Khi hình ảnh hai mắt nhìn thấy khác nhau, có thể thấy mờ hoặc nhìn đôi, kèm đau đầu, đau mắt hoặc buồn nôn. Ngược lại, nếu đã có bất đồng khúc xạ từ nhỏ, người đó có thể thích nghi và đến khi trưởng thành vẫn không cảm thấy bất tiện đáng kể.
Q3. Vì sao bất đồng khúc xạ xảy ra?
A. Trước hết, ở trẻ em, khi lớn lên thì trạng thái khúc xạ của mắt cũng liên tục thay đổi. Giống như hình dạng hai bàn tay hay hai bàn chân không hoàn toàn giống hệt nhau, hai mắt cũng không phát triển y hệt nhau. Nếu sự cân bằng giữa công suất khúc xạ ở phần trước của mắt và chiều dài nhãn cầu hình thành khác nhau giữa hai bên, có thể tạo ra chênh lệch trạng thái khúc xạ giữa hai mắt.
Ở người lớn, sau khi kết thúc tăng trưởng, trạng thái khúc xạ tương đối ổn định, nhưng bất đồng khúc xạ vẫn có thể mới xuất hiện do yếu tố mắc phải. Các nguyên nhân điển hình gồm: đục thủy tinh thể ở một mắt nặng hơn, xuất hiện bệnh giác mạc như giác mạc hình chóp, sẹo giác mạc do chấn thương, hoặc thay đổi ở thủy tinh thể của một mắt.
Q4. Vì sao cần đặc biệt lưu ý khi trẻ bị bất đồng khúc xạ?
A. Thị lực của trẻ phát triển trong quá trình lớn lên nhờ nhận được kích thích thị giác phù hợp. Nếu trong giai đoạn này, một mắt có tật khúc xạ nặng khiến ảnh luôn mờ, thị lực của mắt đó có thể không phát triển đúng cách và dẫn đến nhược thị.
Vấn đề là nếu một mắt nhìn rõ, trẻ thường không cảm thấy bất tiện nên rất khó nhận ra bất đồng khúc xạ. Vì vậy, cần không bỏ sót khám sàng lọc trẻ nhỏ hoặc kiểm tra thị lực ở trường; nếu được khuyến nghị khám chuyên sâu thì điều quan trọng là không trì hoãn. Phát hiện và chỉnh sớm ở tuổi nhỏ càng có lợi cho phát triển thị lực, nhưng ngay cả khi phát hiện muộn cũng không cần từ bỏ điều trị.
Q5. Khi phát hiện bất đồng khúc xạ thì điều trị như thế nào?
A. Về cơ bản, bước đầu tiên là chỉnh đúng tật khúc xạ. Trẻ chỉ có tật khúc xạ mà không có bệnh mắt đặc biệt thì đa số có thể chỉnh bằng kính. Mục tiêu là giúp mắt trước đó nhìn mờ cũng tạo được ảnh rõ nét, hỗ trợ phát triển thị lực. Nếu đã xuất hiện nhược thị, sau khi chỉnh tật khúc xạ có thể bổ sung điều trị nhược thị cần thiết.
Ở người lớn, phương pháp điều trị thay đổi tùy nguyên nhân. Nếu bất đồng khúc xạ phát sinh do đục thủy tinh thể, giác mạc hình chóp, chấn thương… khiến trạng thái khúc xạ một mắt thay đổi, cần điều trị bệnh hoặc vấn đề gây ra đồng thời với việc chỉnh tật khúc xạ.
