Đột quỵ là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu tại Hàn Quốc, đồng thời là bệnh có nguy cơ cao để lại di chứng hoặc tái phát ngay cả sau điều trị. Đặc biệt, nhồi máu não do mạch máu não bị tắc càng điều trị muộn thì tổn thương não càng lớn, vì vậy tốc độ được điều trị sau khi khởi phát triệu chứng sẽ quyết định tiên lượng.
Ông Kim Moon-chul, Giám đốc Bệnh viện S Pohang, chuyên gia về mạch máu não, cho biết: “Bệnh lý mạch máu não có nguyên nhân khởi phát và tình trạng mạch máu khác nhau ở từng bệnh nhân nên rất khó đánh giá chỉ bằng một tiêu chuẩn đồng nhất”. Ông nói thêm: “Nếu đột ngột xuất hiện triệu chứng thần kinh khác thường so với bình thường, tốt nhất nên chủ động đến bệnh viện càng nhanh càng tốt, thậm chí chủ động đến mức có thể thấy là hơi quá”.
–Nhắc đến đột quỵ, nhiều người thường hình dung cảnh đột ngột ngã quỵ hoặc mất ý thức. Nhưng cũng có trường hợp khởi phát bằng các dấu hiệu báo trước nhẹ hơn. Khi xuất hiện những triệu chứng nào thì không nên chần chừ mà phải đến phòng cấp cứu?
“Điều cần xem xét đầu tiên là liệt hoặc rối loạn cảm giác ở một bên tay chân. Nếu một bên tay hoặc chân đột ngột yếu đi, hoặc xuất hiện cảm giác bất thường mà trước đây chưa từng trải qua, đó là dấu hiệu nguy hiểm. Dù các triệu chứng này xuất hiện rồi cải thiện trong vòng 1 – 2 phút, nếu là triệu chứng chưa từng có trước đó thì vẫn phải nhanh chóng đến bệnh viện.
Các triệu chứng như một bên mắt đột nhiên nhìn kém, hoặc mất một phần tầm nhìn cũng cần phản ứng nhanh. Tình trạng nhìn một vật thành hai (song thị), đột nhiên nói líu nhíu hay ý thức suy giảm cũng cần được xử trí tương tự.
Chóng mặt và đau đầu có thể khiến người bình thường khó tự phân biệt đó có phải dấu hiệu nguy hiểm hay không. Nếu đột nhiên xuất hiện chóng mặt mà trước đây không có, hoặc xuất hiện kiểu đau đầu chưa từng cảm nhận cho đến nay, tốt nhất nên đến phòng cấp cứu. Cách để không bỏ lỡ đột quỵ là nghi ngờ và đến bệnh viện ở mức có thể thấy là hơi quá.”
–Người ta thường nói “giờ vàng” rất quan trọng trong điều trị đột quỵ. Cũng có ý kiến cho rằng giờ vàng đột quỵ là “4,5 giờ”?
“Trước đây người ta nói về giờ vàng bằng các mốc như “3 giờ, 4 tiếng rưỡi”, nhưng giờ đây khó có thể giải thích chỉ bằng một con số đơn thuần là bao nhiêu giờ. Nguyên tắc quan trọng nhất là “đến bệnh viện sớm hơn dù chỉ 1 phút 1 giây”.
Khi mạch máu bị tắc khiến nguồn cung máu bị cắt, tế bào não sẽ tiếp tục bị tổn thương. Mỗi phút có thể làm tổn thương khoảng 1,8 – 2 triệu tế bào não. Có vùng đã bị tổn thương không thể hồi phục, nhưng xung quanh đó vẫn có thể còn mô não có thể cứu được nếu nhanh chóng phục hồi dòng máu. Trọng tâm điều trị là cứu tối đa phần mô này.
Tuy nhiên, tốc độ tiến triển tổn thương não khác nhau ở từng bệnh nhân. Mức độ khác biệt phụ thuộc vào việc mạch nào bị tắc và vì sao bị tắc, cũng như tuần hoàn bàng hệ (dòng máu đi vòng qua vùng mạch bị tắc) phát triển đến mức nào. Thông qua chẩn đoán hình ảnh, bác sĩ xác định còn lại bao nhiêu mô não có thể cứu được để quyết định có điều trị hay không.
Ngay cả với bệnh nhân đã qua một khoảng thời gian đáng kể kể từ khi khởi phát triệu chứng, nếu chẩn đoán hình ảnh cho thấy còn mô não có thể cứu được thì vẫn có thể điều trị. Ngược lại, dù chưa qua bao lâu, cũng có bệnh nhân mà việc cố tái thông mạch máu bằng mọi giá lại nguy hiểm hơn.
Vì vậy, không nên nghĩ rằng “đến mấy tiếng thì vẫn ổn”. Nếu nghi ngờ đột quỵ, phải đến bệnh viện sớm nhất có thể. Ngược lại, dù đã trôi qua nhiều thời gian vẫn có thể điều trị được, nên cần di chuyển đến bệnh viện ngay, không chần chừ.”
–Nhiều người khi tình cờ phát hiện phình động mạch não trong khám sức khỏe thường băn khoăn “có phải bắt buộc phẫu thuật hay can thiệp không”.
“Phình động mạch não là bệnh có thể gây xuất huyết não nếu bị vỡ. Đặc biệt, chảy máu do vỡ có thể nguy kịch đến mức đe dọa tính mạng. Vấn đề là trước khi vỡ, nhiều trường hợp không có triệu chứng đặc biệt. Vì vậy, không ít trường hợp được phát hiện tình cờ khi chụp MRI, CT trong khám sức khỏe hoặc vì mục đích khác.
Tuy nhiên, không phải mọi bệnh nhân phát hiện phình động mạch não đều phải lập tức phẫu thuật hay can thiệp. Khi quyết định có điều trị hay không, trước hết cần xem vị trí, kích thước, hình dạng của túi phình, đồng thời cân nhắc nhiều yếu tố nguy cơ như tuổi của bệnh nhân, có tăng huyết áp hay hút thuốc không, tiền sử gia đình, số lượng túi phình. Ví dụ, nếu có hút thuốc hoặc tăng huyết áp, hoặc có tiền sử gia đình, hoặc có nhiều túi phình, nguy cơ vỡ có thể tăng lên.
Cuối cùng, điều quan trọng là so sánh hai loại nguy cơ. Cần cân nhắc giữa nguy cơ vỡ nếu để nguyên túi phình và nguy cơ biến chứng nếu phẫu thuật hay can thiệp trước khi vỡ. Nếu đánh giá nguy cơ vỡ lớn hơn nguy cơ điều trị thì sẽ chủ động điều trị; ngược lại, nếu khả năng vỡ thấp và rủi ro do điều trị lớn hơn, có thể chưa điều trị ngay mà theo dõi diễn tiến.
Tuy nhiên, “theo dõi” không có nghĩa là không làm gì và bỏ mặc. Cần kiểm tra định kỳ xem kích thước hoặc hình dạng túi phình có thay đổi hay không. Khoảng cách giữa các lần theo dõi cũng không được ấn định đồng loạt, mà phải tổng hợp tuổi, tình trạng sức khỏe, yếu tố nguy cơ, đặc điểm túi phình để quyết định cùng bác sĩ chuyên khoa phụ trách.”
–Sau điều trị đột quỵ, nhiều bệnh nhân lo tái phát. Trên thực tế nguy cơ tái phát ở mức nào? Sau khi xuất viện, nếu có điều gì bắt buộc phải tuân thủ để ngăn tái phát thì đó là gì?
“Người từng bị đột quỵ một lần có nguy cơ bị đột quỵ lại cao hơn rất nhiều so với người chưa từng bị. Tùy nghiên cứu, cũng có báo cáo cho rằng nguy cơ đó có thể lên tới tối đa 16,5 lần. Vì vậy, không phải cứ điều trị lần đầu thành công là mọi điều trị đã kết thúc. Việc quản lý liên tục để ngăn tái phát về sau là rất quan trọng.
Cơ bản nhất là uống thuốc được kê đều đặn. Tùy nguyên nhân đột quỵ, bệnh nhân có thể được kê thuốc chống kết tập tiểu cầu hoặc thuốc chống đông máu nhằm ngăn hình thành huyết khối, và không được tự ý ngừng thuốc.
Cũng cần chủ động kiểm soát nguyên nhân và các yếu tố nguy cơ gây đột quỵ. Nếu có tăng huyết áp thì phải kiểm soát huyết áp, nếu có đái tháo đường thì phải kiểm soát đường huyết chặt chẽ. Rối loạn lipid máu cũng quan trọng: cần đặt mục tiêu chỉ số và quản lý thông qua xét nghiệm định kỳ.
Thay đổi lối sống cũng là điều bắt buộc. Nên bỏ thuốc lá và hạn chế tối đa việc uống rượu. Tập thể dục đều đặn và duy trì cân nặng phù hợp cũng có ích. Tóm lại, duy trì đều đặn việc dùng thuốc, kiểm soát yếu tố nguy cơ và lối sống lành mạnh là nền tảng để phòng tái phát.”
