Đột nhiên thấy buồn nôn và vã mồ hôi lạnh. Mắt mờ, tai ù như bị bịt kín, toàn thân mất sức. Trong lúc này, tiếp tục đứng và tự nhủ “cố thêm một chút chắc sẽ ổn” có thể nguy hiểm hơn.
Những triệu chứng này có thể là tín hiệu cơ thể phát ra trước khi xảy ra ngất do phản xạ phế vị. Nếu mất ý thức ngay tại chỗ, người bệnh có thể ngã và bị thương ở đầu hoặc mặt. Khi các triệu chứng quen thuộc bắt đầu xuất hiện, điều quan trọng là trước tiên phải ngồi hoặc nằm xuống ở nơi an toàn.
Ngày 7, Bệnh viện Seoul St. Mary thuộc Đại học Công giáo Hàn Quốc giới thiệu những đặc điểm và cách xử trí ngất do phản xạ phế vị, với sự tư vấn của giáo sư Shin Seung-yong, khoa Tim mạch, Bệnh viện Tim mạch và Mạch máu não.
Không ngã vì “dây thần kinh phế vị yếu”
Ngất do phản xạ phế vị là một trong những nguyên nhân phổ biến nhất gây ngất.
Theo Bệnh viện Seoul St. Mary, khi hệ thần kinh tự chủ phản ứng quá mức trong một số tình huống, huyết áp có thể giảm hoặc nhịp tim chậm lại. Khi đó, lưu lượng máu lên não tạm thời giảm, cuối cùng khiến người bệnh mất ý thức.
Phần lớn trường hợp không đe dọa tính mạng. Vấn đề nghiêm trọng hơn là các chấn thương xảy ra trong lúc ngã. Người bệnh có thể đập đầu vào sàn hoặc vật xung quanh, hoặc bị gãy xương.
Nhiều người thường nói “do chịu quá nhiều căng thẳng nên dây thần kinh phế vị yếu đi”, nhưng đây không phải cách giải thích chính xác.
Giáo sư Shin giải thích: “Ngất do phản xạ phế vị xảy ra do nhiều yếu tố khởi phát kết hợp với phản ứng của hệ thần kinh tự chủ ở từng người”.
Tình trạng này thường xảy ra khi đứng lâu, ở nơi nóng, cảm thấy đau dữ dội hoặc sợ hãi, cũng như khi lấy máu hoặc tiêm. Làm việc quá sức, thiếu ngủ, căng thẳng kéo dài, đồng thời ăn uống và bổ sung nước không đầy đủ có thể khiến một người dễ ngất hơn.
Vã mồ hôi lạnh, ngáp, mắt mờ⋯ “dấu hiệu báo trước” khác nhau ở mỗi người
Điều giáo sư Shin đặc biệt nhấn mạnh là các “triệu chứng tiền triệu” xuất hiện ngay trước khi ngất.
Chóng mặt, buồn nôn, vã mồ hôi lạnh, da tái nhợt và cảm giác nóng bừng đột ngột là những triệu chứng thường gặp. Người bệnh cũng có thể nhìn mờ hoặc thu hẹp tầm nhìn, tai ù như bị bịt kín. Một số người bắt đầu bằng cảm giác tim đập thình thịch, ngáp hoặc toàn thân mất sức.
Triệu chứng ở mỗi người mỗi khác. Có người chóng mặt dữ dội trước, trong khi người khác lại bắt đầu bằng cảm giác khó chịu trong bụng hoặc buồn nôn. Một số người chỉ cảm thấy cơ thể không ổn một cách mơ hồ hoặc đột nhiên mất sức.
Giáo sư Shin cho biết những người từng ngất nhiều lần thường nhận ra “tín hiệu trước khi ngất” đặc trưng xuất hiện đầu tiên ở bản thân.
Khi có dấu hiệu báo trước, hãy ngồi hoặc nằm xuống thay vì cố chịu đựng
Giáo sư Shin nhấn mạnh rằng không nên tiếp tục đứng chịu đựng dù các triệu chứng tiền triệu quen thuộc đã xuất hiện.
Trước tiên hãy ngồi xuống ở nơi an toàn và nếu có thể, lập tức nằm xuống. Nằm và kê cao chân có thể giúp duy trì lưu lượng máu lên não.
Nếu khó nằm ngay nhưng vẫn còn tỉnh táo, người bệnh có thể bắt chéo chân rồi gồng cơ chân, hoặc đan hai tay vào nhau và kéo mạnh theo hai hướng ngược nhau. Đây là “động tác chống áp lực thể chất”, giúp co cơ mạnh để nâng huyết áp đang giảm.
Những cách xử trí này không chỉ được Bệnh viện Seoul St. Mary hướng dẫn mà còn được nêu trong các hướng dẫn sơ cứu quốc tế. Hướng dẫn sơ cứu năm 2024 do Hiệp hội Tim mạch Mỹ và Hội Chữ thập đỏ Mỹ phối hợp ban hành cũng khuyến cáo rằng khi xuất hiện các triệu chứng ngay trước khi ngất như da tái, vã mồ hôi lạnh, chóng mặt, thay đổi thị lực và suy nhược, trước tiên cần ngồi hoặc nằm xuống để tránh bị ngã.
Nếu vẫn tỉnh táo, động tác bắt chéo chân hoặc gồng cơ cũng có thể hữu ích.
Một nghiên cứu cũng đã trực tiếp đánh giá hiệu quả của phương pháp này. Trong một thử nghiệm lâm sàng trên 223 bệnh nhân bị ngất do phản xạ phế vị tái diễn và có thể nhận biết các triệu chứng báo trước, tỷ lệ ngất tái phát ở nhóm được hướng dẫn động tác chống áp lực là 31,6%. Ở nhóm chỉ được hướng dẫn các nguyên tắc sinh hoạt thông thường, tỷ lệ này là 50,9%. Nguy cơ tái phát tương đối giảm 39%.
Tuy nhiên, nếu xuất hiện đồng thời đau ngực hoặc các triệu chứng gợi ý đột quỵ, không được cố chống chọi bằng những động tác này. Hướng dẫn của Hiệp hội Tim mạch Mỹ cũng khuyến cáo rằng khi có các triệu chứng nghi ngờ nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ, cần lập tức xử trí cấp cứu phù hợp thay vì thực hiện động tác chống áp lực.
Ngất sau khi đứng lâu khác với cảm giác “choáng váng” khi đứng lên
Ngất do phản xạ phế vị dễ bị nhầm với hạ huyết áp tư thế.
Ngất do phản xạ phế vị thường xảy ra khi đứng lâu, tiếp xúc với nóng, nhìn thấy máu hoặc được lấy máu, hay khi cảm thấy đau dữ dội hoặc sợ hãi. Các dấu hiệu báo trước như buồn nôn, nóng bừng, vã mồ hôi lạnh và thay đổi thị lực cũng có thể xuất hiện.
Trong khi đó, hạ huyết áp tư thế thường gây chóng mặt hoặc ngất do huyết áp không được duy trì đầy đủ khi đứng lên sau khi nằm hoặc ngồi.
Hai tình trạng này có thể có các triệu chứng chồng lấp. Không nên tự kết luận nguyên nhân chỉ dựa vào hoàn cảnh xảy ra cú ngã.
Nếu ngất khi đang vận động⋯ trước hết phải kiểm tra nguyên nhân tim mạch
Không nên xem mọi trường hợp ngất đều là ngất do phản xạ phế vị. Ngất do tim cũng có thể xảy ra vì rối loạn nhịp tim hoặc bất thường cấu trúc tim. Trong những trường hợp này, cần nhanh chóng tìm ra nguyên nhân.
Giáo sư Shin cho biết đặc biệt cần kiểm tra chuyên sâu nếu người bệnh ngã quỵ khi đang vận động, ngất kèm đau ngực hoặc tim đập dữ dội, hay đột ngột mất ý thức mà không có triệu chứng báo trước rõ ràng.
Điều tương tự cũng áp dụng với người mắc bệnh tim bị ngã quỵ, hoặc người bị ngất tái diễn với biểu hiện khác trước.
Hiệp hội Tim mạch Mỹ xem ngất khi vận động, ngất kèm hồi hộp, bệnh tim từ trước và tiền sử gia đình có người đột tử khi còn trẻ là những dấu hiệu cần xem xét khả năng ngất do tim. Hội Tim mạch châu Âu cũng cho rằng cần kiểm tra nguyên nhân tim mạch khi ngất xảy ra lúc vận động hoặc khi đang nằm, khi người bệnh đột ngột ngã quỵ mà không có bất kỳ dấu hiệu báo trước nào, hoặc khi đau ngực hay hồi hộp xuất hiện trước.
Giáo sư Shin nói: “Ngất do phản xạ phế vị rất phổ biến và phần lớn có tiên lượng tốt”. Ông nhấn mạnh: “Cách hiểu chính xác hơn là đây không đơn thuần là bệnh do dây thần kinh phế vị yếu, mà là hiện tượng xuất hiện khi huyết áp và nhịp tim tạm thời giảm do mất nước, tác động từ môi trường bên ngoài hoặc phản xạ của hệ thần kinh tự chủ”.
Ông nói thêm: “Những người lặp lại triệu chứng trong các tình huống tương tự cần ghi nhớ các dấu hiệu báo trước của mình”. Giáo sư giải thích: “Chỉ cần sớm nhận ra tín hiệu cơ thể phát ra và lập tức ngồi hoặc nằm xuống cũng có thể giúp tránh ngất thực sự hoặc ngăn ngừa đáng kể các tổn thương thứ phát như ngã và chấn thương”.
