Trong lĩnh vực chỉnh hình tại Nhật Bản, tình trạng suy giảm chức năng xương, khớp, cơ, thần kinh khiến khả năng di chuyển giảm được gọi là “hội chứng locomotive”, và được dùng như một chỉ dấu sức khỏe để nhận diện sớm nguy cơ suy yếu cũng như nhu cầu chăm sóc dài hạn. Kormedi.com, với sự hỗ trợ của các chuyên gia trong nước, sẽ lần lượt giới thiệu trong 6 kỳ những tín hiệu cơ thể bộc lộ sớm trong đời sống thường ngày như mang tất, leo cầu thang, băng qua vạch sang đường. 〈Ghi chú của biên tập viên>
Khi đầu gối đau, người ta giảm thời gian đi bộ. Khi lưng đau, người ta trì hoãn việc ra ngoài. Ban đầu, điều này có vẻ như một lựa chọn đương nhiên. Đau thì nghỉ. Thế nhưng vài tháng sau, leo cầu thang lại khó hơn, đi chợ cũng trở nên nặng nề. Nhiều người tự hỏi: “Mình đã nghỉ rồi, sao lại yếu hơn?”.
Đau nhức ở tuổi già không chỉ là vấn đề của riêng vùng bị đau. Cơn đau làm mức vận động giảm, còn vận động giảm lại kéo theo suy giảm sức mạnh cơ bắp. Khi cơ lực yếu đi, khả năng giữ thăng bằng kém hơn; thăng bằng chao đảo khiến nguy cơ té ngã tăng lên. Vòng luẩn quẩn này làm tình trạng “hội chứng locomotive” (Locomotive Syndrome) nặng thêm.
Đây là tình trạng chức năng của xương, khớp, cột sống, cơ và thần kinh cùng suy giảm, khiến sức đi lại và vận động yếu đi. Đặc biệt ở người cao tuổi đồng thời mắc thoái hóa khớp gối, hẹp ống sống, loãng xương, giảm khối cơ, một vấn đề thường kéo theo và làm nặng thêm các vấn đề khác.
Giáo sư Yoo Jun-il (Khoa Chỉnh hình, Bệnh viện Đại học Inha) nhận định: “Nghỉ vì đau là phản ứng tự nhiên lúc đầu, nhưng vấn đề nằm ở chỗ thời gian nghỉ kéo dài”, đồng thời nhấn mạnh: “Chỉ cần giảm vận động 2-3 tuần, cơ thân dưới đã yếu đi thấy rõ”. Ông cũng lưu ý: “Khi đi ít lại vì đau, vòng luẩn quẩn bắt đầu: chính năng lực đi bộ cũng suy giảm”.
Vòng luẩn quẩn bắt đầu từ đâu và nên cắt đứt ở đâu?
Vòng luẩn quẩn này không phải là câu chuyện cảm tính mơ hồ. Trong “sơ đồ khái niệm hội chứng locomotive” (Giáo sư Park Hyun-tae, Đại học Dong-A, Phòng thí nghiệm Chăm sóc sức khỏe kỹ thuật số) được công bố tại Hội nghị khoa học mùa xuân lần thứ 77 của Hội Lão khoa Hàn Quốc, đau (Pain), cứng khớp (Stiffness), suy giảm cơ lực (Muscle weakness), suy giảm thăng bằng (Reduced balance) không diễn tiến theo một chiều.
Bốn yếu tố này đan cài và khuếch đại lẫn nhau theo cấu trúc “tương tác”. Hệ quả là người bệnh khó đứng dậy và khó đi lại; nếu tiến triển thêm sẽ dẫn tới hạn chế sinh hoạt hằng ngày, suy giảm chất lượng cuộc sống và thậm chí cần chăm sóc dài hạn.
Giáo sư Park Hyun-tae (Đại học Dong-A) chia dòng diễn tiến này thành 5 giai đoạn. Bắt đầu từ giai đoạn 1 khỏe mạnh và năng động; sang giai đoạn 2 khi vận động giảm và nguy cơ tăng; giai đoạn 3 xuất hiện các triệu chứng sớm như đau và cứng khớp; giai đoạn 4 chức năng đứng và đi suy giảm rõ rệt; và giai đoạn 5 sinh hoạt hằng ngày bị hạn chế đáng kể.
Ông gọi khoảng chuyển từ giai đoạn 2 sang giai đoạn 3 là “thời điểm phòng ngừa tốt nhất” (best prevention window). Điều này có nghĩa là khi triệu chứng chưa rõ ràng, khi mức độ vận động vừa mới bắt đầu giảm, đó chính là thời điểm dễ dàng nhất để cắt đứt vòng luẩn quẩn..
Nói cách khác, chính thời điểm nảy ra câu hỏi “Mình đã nghỉ rồi, sao lại yếu hơn?” có thể là tín hiệu cho thấy bạn đã bước vào đoạn đầu của vòng luẩn quẩn. Đừng để giai đoạn đi ít lại vì đau trôi qua một cách vô thức; đó là lúc cần can thiệp.
Cơn đau làm giảm bước đi, bước đi giảm lại làm giảm cơ bắp
Khi bị thoái hóa khớp gối, mỗi lần đi lại đều phát sinh đau. Khi đó, người bệnh tự nhiên giảm quãng đường đi bộ. Nếu bị hẹp ống sống, càng đi lâu chân càng tê và nặng, khiến phải nghỉ liên tục. Lặp lại như vậy, tổng mức vận động trong ngày sẽ giảm.
Vấn đề nằm ở bước tiếp theo. Khi vận động giảm, cơ đùi và cơ mông sẽ teo đi. Đây là những nhóm cơ then chốt giúp đứng dậy khỏi ghế, leo cầu thang và giữ cơ thể khi sắp ngã.
Cơ bắp giảm khiến cùng một mức đau cũng làm dáng đi kém ổn định hơn. Sải bước ngắn lại, mũi chân dễ vấp nền hơn.
Nếu kèm loãng xương, rủi ro càng lớn. Khi mất thăng bằng và ngã, có thể dẫn tới gãy cổ tay, gãy cột sống, gãy khớp háng. Một lần gãy xương lại làm giảm vận động và khiến cơ bắp yếu thêm.
Cả việc chịu đựng lẫn tập luyện bừa bãi đều không phải là câu trả lời
Việc chịu đựng cơn đau và cố gắng cầm cự không phải là thượng sách. Nhưng chỉ nghe “phải tập thể dục” rồi bắt đầu đi bộ hoặc squat một cách vô tội vạ cũng có thể nguy hiểm.
Đau gối nặng mà lặp lại bài tập leo cầu thang có thể làm đau nặng hơn. Hoặc đang hẹp ống sống mà chỉ cố đi bộ quá sức thì tê chân sẽ trầm trọng thêm.
Cần tìm đúng nguyên nhân đang cản trở bước đi. Phải phân biệt liệu đau là vấn đề chính, hay suy giảm cơ lực mới là lớn; liệu nguy cơ gãy xương do loãng xương có cao; hay có tình trạng khập khiễng do thần kinh (neurogenic claudication). Khi đó mới có thể bắt đầu lại việc tập luyện một cách an toàn.
Điều trị bằng thuốc, tiêm, vật lý trị liệu không phải để thay thế vận động. Chúng đóng vai trò “cây cầu” giúp giảm đau để có thể vận động trở lại. Mục tiêu điều trị không chỉ là hạ điểm đau. Mục tiêu là đi lại trở lại, đứng dậy trở lại và phục hồi phạm vi sinh hoạt.
Giáo sư Yoo Jun-il (Đại học Inha) nói: “Nếu điều trị đau xong rồi nghĩ “giờ mình khỏi rồi” và cứ ngồi yên, hiệu quả sẽ không kéo dài”, đồng thời cho biết: “Lý do tiêm hoặc uống thuốc là để kiểm soát đau, tạo điều kiện để có thể đi lại trở lại”. Ông nhấn mạnh việc lấy lại vận động sau điều trị mới phải là bước tiếp theo thực sự.
Cần điều trị để có thể vận động trở lại
Cũng có kết quả nghiên cứu cho thấy, sau khi kiểm soát đau, nếu kết hợp thêm tập tăng sức mạnh cơ bắp thì tốc độ hồi phục sẽ khác. Trong một nghiên cứu can thiệp 4 tuần thực hiện tại Hàn Quốc, nhóm kết hợp kích thích cơ điện (EMS) và bài tập kháng lực cho thấy cải thiện rõ rệt hơn về sức mạnh cơ bắp, tốc độ đi bộ và thời gian đứng dậy so với nhóm chỉ tập kháng lực và nhóm không nhận bất kỳ can thiệp nào. Điều đó có nghĩa: không dừng lại ở điều trị giảm đau, mà gắn thêm vận động phục hồi cơ lực sau đó thì vòng luẩn quẩn đã thực sự bị cắt đứt.
Quản lý hội chứng locomotive bắt đầu từ việc cắt đứt vòng luẩn quẩn đó. Kiểm soát đau, phục hồi cơ lực, lấy lại thăng bằng, ngăn té ngã và gãy xương. Để làm được, cần cách tiếp cận tích hợp, đánh giá đồng thời tình trạng khớp, cột sống, cơ và xương.
“Đi ít lại vì đau” ban đầu có thể là lựa chọn để bảo vệ cơ thể. Nhưng nếu kéo dài, cơ thể sẽ suy yếu nhanh hơn. Vì vậy, mục tiêu của điều trị đau không được dừng ở việc khiến người bệnh nghỉ ngơi. Mục tiêu phải là giúp họ đi lại trở lại.
