Trái Đất ra đời cách đây khoảng 4,6 tỷ năm. Theo nhân học, khoảng 60 triệu năm trước, các loài linh trưởng sơ khai (Hominoid: nhóm động vật có vú thông minh nhất, tiến hóa theo hướng giống khỉ với bộ não tương đối lớn so với các loài có vú khác) đã sinh sống ở châu Phi.
Vào thời điểm kỷ Miocen (Miocene, Trung Tân thế, giai đoạn địa chất từ khoảng 23 triệu năm trước đến 6 triệu năm trước) bắt đầu, linh trưởng từ châu Phi đã lan sang châu Âu và châu Á 1.
Khoảng 6 triệu năm trước, từ nhóm vượn người (Anthropoid: nghĩa là loài khỉ giống người; nhóm tiến hóa nhất trong linh trưởng; khác khỉ ở chỗ không có đuôi) đã tiến hóa thành hai nhánh động vật. Một nhánh bắt đầu đi bằng hai chân và trở thành loài người sơ khai. Nhánh còn lại không phải loài người tách thành tinh tinh và bonobo. 2.
Australopithecus, được cho là tổ tiên sớm của loài người (Hominin, họ Người), xuất hiện khoảng 4 triệu năm trước. Nhóm Homo (Homo) gần với nghĩa “con người” hơn, tức Homo habilis và Homo erectus, xuất hiện khoảng 2 triệu năm trước. Homo sapiens, gần với loài người hiện nay, xuất hiện khoảng 200.000 năm trước. Homo sapiens sapiens, có hình dáng giống con người hiện đại nhất, xuất hiện khoảng 40.000 năm trước 3.
Con người thời đồ đá cũ sống nhờ ăn gì?
Thuật ngữ thời đồ đá cũ (Paleolithic) dùng để chỉ giai đoạn khoảng 2 triệu năm trước, khi loài người sơ khai sống du cư theo lối “săn bắt - hái lượm” và sử dụng công cụ đá thô sơ. Thời kỳ “nông nghiệp”, khi kỷ băng hà kết thúc khoảng 10.000 năm trước, nhiệt độ Trái đất dần tăng lên, con người bắt đầu trồng trọt và định cư, được gọi là thời đồ đá mới 4.
Ở thời đồ đá cũ, loài người ăn gì để sống? Con người không thể thoát khỏi mục tiêu bản chất của sinh vật. Để duy trì sự sống của bản thân và sinh sản duy trì nòi giống, sinh vật vận động theo bản năng vì hai mục tiêu đó. Muốn sống phải thích nghi với môi trường. Con người là loài có khả năng thích nghi cao, có thể sống không chỉ ở rừng mưa nhiệt đới nóng ẩm mà cả ở sa mạc khô hạn hay vùng cực lạnh giá.
Thực phẩm, điều kiện thiết yếu để sinh tồn, hẳn rất đa dạng tùy theo vị trí địa - chính trị, mùa trong năm và việc có hay không sử dụng công cụ. Cấu trúc cơ thể người phù hợp hơn với việc hái lượm và ăn thực vật, thay vì giết và ăn các loài động vật khác. Vì vậy, bữa ăn chủ đạo của loài người sơ khai là chế độ ăn thực vật như trái cây nhiệt đới, rau củ dạng rễ, rau lá và các loại hạt 5, 6.
Kỷ băng hà đã thay đổi bàn ăn như thế nào?
Kỷ băng hà là giai đoạn nhiệt độ Trái đất giảm xuống khiến lớp băng trên bề mặt mở rộng. Kỷ băng hà bắt đầu khoảng 3 triệu năm trước, với các thời kỳ băng hà lạnh (glacial) và các thời kỳ gian băng tương đối ấm (interglacial) luân phiên theo chu kỳ từ 40.000 đến 100.000 năm. Con người ra đời trong kỷ băng hà, đã trụ vững qua thời kỳ băng hà cuối cùng kết thúc khoảng 10.000 năm trước, rồi hưng thịnh trong thời kỳ gian băng và trở thành “chủ nhân” của Trái đất 7, 8.
Các nhà nhân học cho rằng Homo habilis, được ước tính sống từ 2,3 triệu năm trước đến 1,4 triệu năm trước, bình thường chủ yếu ăn thực vật. Khi bước vào thời kỳ băng hà lạnh, thực vật không thể phát triển khiến không kiếm được thức ăn, họ có thể đã sống như một loài “ăn xác thối” (scavenger) kiểu linh cẩu, ăn xác động vật còn lại sau khi thú ăn thịt ăn dở 9. Bởi với cấu trúc cơ thể của con người, không thể săn và ăn động vật bằng tay không.
Vậy con người bắt đầu ăn thịt từ khi nào? Dù loài người sơ khai chủ yếu ăn thực vật, nhưng khi khó kiếm nguồn thức ăn thực vật, họ đã dùng đá làm công cụ săn bắt để bắt và ăn các loài động vật nhỏ hoặc cá.
Săn bắt và lửa: Thịt được ăn nhiều hơn
Người ta ước đoán việc săn bắn một cách thực sự bắt đầu khi Homo erectus, sống từ 1,9 triệu năm trước đến 300.000 năm trước, dùng rìu đá để săn và ăn thịt 10.
Khi thời tiết lạnh kéo dài, tần suất săn và ăn thịt tăng lên. Khả năng kiểm soát lửa lần đầu xuất hiện ở Homo erectus. Lửa giúp chống chọi cái lạnh và cũng đóng vai trò như tấm khiên trước mối đe dọa từ thú hoang. Khi thịt vốn khó ăn sống trở nên dễ ăn hơn nhờ được nấu chín trên lửa, khái niệm “nấu nướng” ra đời và việc tiêu thụ thịt tăng mạnh 11, 12.
Trong các thời kỳ băng hà lạnh, thực phẩm có nguồn gốc động vật thu được từ săn bắn trở thành trọng tâm; còn trong các thời kỳ gian băng ấm hơn, bữa ăn lại xoay quanh thực vật như trái cây, quả mọng. Tùy theo mùa và biến đổi môi trường, ở một số khu vực nhất định nơi khó kiếm trái cây trong rừng (ví dụ Savannah: thảo nguyên hình thành do khí hậu khô hạn mạnh, số lượng động vật ăn cỏ tăng lên), có lúc lượng thịt tiêu thụ vượt 50~60% khẩu phần. Tuy nhiên, khi đời sống nông nghiệp bắt đầu, thực phẩm thực vật chiếm 90% khẩu phần 13.
Bữa ăn của loài người đã thay đổi lớn ba lần
Bữa ăn của loài người đã trải qua 3 lần thay đổi lớn. Lần thay đổi thứ nhất: khoảng 6 triệu năm trước, loài người sơ khai tiến hóa từ vượn người đã ăn thực phẩm thực vật giàu carbohydrate như trái cây, rau củ trong rừng châu Phi suốt hàng triệu năm, rồi bước vào kỷ băng hà khoảng 3 triệu năm trước, sống theo kiểu “săn bắt - hái lượm” và bắt đầu tiêu thụ thực phẩm động vật giàu chất béo và protein. Lần thay đổi thứ hai: khoảng 10.000 năm trước, kỷ băng hà kết thúc, thời đồ đá mới với “nông nghiệp” bắt đầu, lượng ngũ cốc tiêu thụ tăng lên và bữa ăn quay trở lại giàu carbohydrate 14.
Sau “Cách mạng công nghiệp” vào cuối thế kỷ 18, sản lượng ngũ cốc tăng vọt, công nghệ tinh chế và bảo quản ngũ cốc tiến bộ khiến lượng thực phẩm carbohydrate chế biến như đường hay bánh mì tăng mạnh. Đồng thời, nhờ chăn nuôi phát triển, con người dễ dàng ăn thịt béo của gia súc được vỗ béo bằng ngũ cốc. Đây là lần thay đổi thứ ba, và đó là loại thực phẩm mới mà loài người chưa từng trải qua trước đó 15.
Tổ tiên loài người đã chuyển sang ăn thịt để sinh tồn trước biến đổi khí hậu khắc nghiệt của kỷ băng hà, nhưng về bản chất họ là những người ăn chay, chủ yếu tiêu thụ chế độ ăn thực vật.
Tiến sĩ y khoa Song Moo-ho, chuyên khoa phẫu thuật chỉnh hình và y học lối sống
Tài liệu tham khảo
1. P Andrews, J Kelley. Middle Miocene Dispersals of Apes. Folia Primatologica 2007;78(5-6):328-343.
2. Wikipedia https://ko.wikipedia.org/wiki/%EC%A7%80%EA%B5%AC%EC%9D%98_%EC%97%AD%EC%82%AC
3. SB Eaton, M Konner. Paleolithic nutrition: a consideration of its nature and current implications. N Engl J Med 1985;312:283-289.
4. Viện Nghiên cứu Cao cấp Hàn Quốc, nguồn gốc của nông nghiệp Horizon https://horizon.kias.re.kr/6770/
5. RF Kay. Diets of early Miocene African hominoids, Nature 1977;268:628-630.
6. SJC Gaulin, M Konner. On the natural diet of primates, including humans. In: Wurtman RJ, Wurtman JJ, editors. Nutrition and the Brain. New York: Raven Press 1977;1-86.
7. DongA Ilbo https://www.donga.com/news/Opinion/article/all/20181103/92709752/1
8. Wikipedia https://ko.wikipedia.org/wiki/%EB%B9%99%ED%95%98%EA%B8%B0
9. P Shipman. Early hominid lifestyle: hunting and gathering or foraging and scavenging? Oxford BAR 1983:31-49.
10. K Milton. Primate diets and gut morphology: Implications for hominid evolution. In: Harris M, Ross EB, eds. Food and evolution: towards a theory of human food habits. Philadelphia: Temple University Press 1987:93-115.
11. Hankyoreh https://www.hani.co.kr/arti/international/international_general/526629.html
12. Wikipedia https://ko.wikipedia.org/wiki/초기_인류의_불의_이용
13. RS MacNeish. A summary of the subsistence. In: Byers DS, ed. The prehistory of the Tehuacan Valley. Vol. 1. Austin, Tex.: University of Texas Press 1967:290-309.
14. K Ye, Z Gu. Recent advances in understanding the role of nutrition in human genome evolution. Advances in Nutrition 2011;2(6):486-496.
15. KW Alt, A Al-Ahmad, JP Woelber. Nutrition and Health in Human Evolution-Past to Present. Nutrients 2022;14(17):3594.
