Một người cha ngoài 70 tuổi đều đặn đến phòng gym vẫn bị ngã ngay trong phòng khách. Tay chân ông trông còn rắn rỏi, khiến gia đình không khỏi thắc mắc: vì sao ông lại ngã?
Trước khi sụt cân hay bước đi chậm lại, một số người đã suy yếu khả năng “gồng” cơ thể trong khoảnh khắc. Đây có thể là nhóm mất thăng bằng sớm nhất. Trường hợp của người cha cũng vậy: khối lượng cơ vẫn giữ nguyên, nhưng chức năng giữ thăng bằng đã suy yếu trước.
Tình trạng này được gọi là “dynapenia”. Dù khối lượng cơ bình thường, nguy cơ té ngã lại cao hơn 2,65 lần.
Tình trạng còn nguy hiểm hơn sarcopenia
Dynapenia, trong tiếng Hy Lạp có nghĩa là “nghèo sức mạnh”, là tình trạng khối lượng cơ không giảm nhiều nhưng sức cơ và phản ứng thăng bằng suy yếu trước. Khái niệm này do nhóm giáo sư Brian Clark và Todd Manini (Đại học Bang Ohio, Mỹ) đề xuất lần đầu năm 2008 trên 〈Tạp chí Lão khoa (Journal of Gerontology)〉, dùng để chỉ tình trạng khối lượng cơ không giảm đáng kể nhưng sức chân và tốc độ đi bộ suy giảm. Sau đó, ngày càng nhiều nghiên cứu cho thấy suy giảm chức năng cơ, hơn là kích thước cơ, làm tăng mạnh nguy cơ tàn tật và tử vong, khiến khái niệm này được quan tâm nhiều hơn.
Mức độ phổ biến của tình trạng này thể hiện qua dữ liệu tại Hàn Quốc. Nghiên cứu năm 2024 của nhóm giáo sư Lee Do-yoon (Đại học Kookmin), phân tích dữ liệu Khảo sát Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia, cho thấy tỷ lệ hiện mắc dynapenia (tỷ lệ người trong dân số có tình trạng này) ở người trưởng thành từ 70 tuổi trở lên tại Hàn Quốc là 24,6% — tức khoảng 1 trong 4 người. Tính trên toàn bộ người trưởng thành, tỷ lệ ở nữ (8,7%) cao hơn nam (4,1%) hơn gấp đôi.
Tình trạng này liên quan trực tiếp đến té ngã.
Nhóm giáo sư Chao Yuan-ping, Khoa Y học Gia đình và Lão khoa, Bệnh viện Tam Quân Tổng (Đại học Y Quốc phòng Đài Loan), đã công bố trên 〈Journal of Cachexia, Sarcopenia and Muscle〉 năm 2025 kết quả theo dõi 863 người cao tuổi từ 65 tuổi trở lên trong 8 năm.
Kết quả cho thấy nguy cơ té ngã ở nhóm dynapenia cao hơn 2,65 lần so với người cao tuổi bình thường. Một điểm đáng chú ý khác là nhóm sarcopenia — nơi khối lượng cơ và chức năng cùng suy giảm — chỉ ở mức 1,87 lần. Điều đó đồng nghĩa: trước khi mất cơ, nhóm suy giảm chức năng trước lại nguy hiểm hơn.
Vì sao lại xảy ra như vậy.
Khi có tuổi, tốc độ phản ứng giữa thần kinh và cơ bắp chậm lại. Đây là lý do dù vẫn có cơ, chức năng phát lực tức thời vẫn suy yếu. Khi vấp chân, phản ứng giữ cơ thể trong khoảnh khắc, hay khi bị đẩy từ phía sau, phản xạ gồng chống đỡ cũng trở nên chậm hơn so với sức bền. Các báo cáo cho thấy các dây thần kinh vận động đảm nhiệm chức năng phát lực tức thời như vậy giảm nhanh sau tuổi 60. Một số nghiên cứu ghi nhận mức giảm 25~50% so với độ tuổi 20.
Dấu hiệu sớm của dynapenia có thể xuất hiện trong sinh hoạt hằng ngày. Khi xuống cầu thang, bạn tìm tay vịn sớm hơn trước; dù đi trên mặt phẳng, mũi chân vẫn hay vấp. Trước đây đứng dậy bình thường, nhưng đến một lúc nào đó lại phải vịn tay ghế. Cũng có lúc loạng choạng khi đi vệ sinh ban đêm. Thăng bằng cứ thế suy sụp dần.
Một lần ngã có thể thay đổi phạm vi cuộc sống
Có người cao tuổi sau một lần ngã thì ngại ra ngoài vì sợ ngã tiếp. Càng ít vận động, chức năng chi dưới càng suy yếu nhanh, rồi nguy cơ ngã lại càng tăng, tạo thành vòng luẩn quẩn. Điều đáng sợ của té ngã là nó có thể làm sụp đổ quãng thời gian sau tai nạn.
Đặc biệt, nếu gãy xương hông (khớp háng), tình hình sẽ xấu đi nhanh chóng. Gãy khớp háng không chỉ là tổn thương xương đơn thuần. Phẫu thuật và nhập viện kéo theo khiến mức độ hoạt động giảm mạnh. Trong thời gian nằm giường, sức chi dưới và khả năng thăng bằng cũng suy giảm nhanh. Không ít người cao tuổi không thể đi lại như trước. Ngay từ đêm xảy ra cú ngã, phạm vi cuộc sống có thể đã thay đổi.
Té ngã đang tăng nhanh. Theo Nghiên cứu Gánh nặng Bệnh tật Toàn cầu do Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) và Quỹ Bill & Melinda Gates hỗ trợ, năm 2021 số ca té ngã ở người từ 65 tuổi trở lên trên toàn thế giới đạt khoảng 45,66 triệu ca. So với năm 1990, con số này đã tăng hơn gấp đôi.
Nếu bắt đầu tìm tay vịn cầu thang trước tiên
Có thể ngăn dynapenia không?
Nhóm giáo sư Park Jae-hyun, Khoa Phục hồi chức năng, Đại học Công giáo Hàn Quốc, đã phân tích 7.558 người cao tuổi Hàn Quốc từ 65 tuổi trở lên. Những người duy trì đều đặn các bài tập tạo sức cản cho cơ như tạ tay, dây đàn hồi hoặc động tác ngồi xuống - đứng lên có nguy cơ dynapenia thấp bằng khoảng một nửa so với người không tập. Người duy trì đều đặn vận động aerobic cũng có nguy cơ thấp hơn khoảng 30%. Đây là kết quả đăng trên 〈European Review of Aging and Physical Activity〉 năm 2024.
Các động tác như đứng dậy khỏi ghế mà không chống tay, đứng trụ một chân trong chốc lát, ngồi xuống - đứng lên chậm rãi giúp duy trì sức chi dưới và phản ứng thăng bằng. Hãy duy trì khoảng 20~30 phút mỗi ngày, khoảng 3 buổi mỗi tuần.
Môi trường nhà ở cũng liên quan đến nguy cơ té ngã. Trong phòng tắm, nên lắp tay vịn ở những vị trí dễ mất thăng bằng như cạnh bồn cầu hoặc lối vào khu vực tắm, đồng thời trải thảm chống trượt. Làm sáng đèn hành lang và loại bỏ các bậc cửa cao dễ vấp cũng góp phần phòng ngừa té ngã.
Dù bề ngoài vẫn có vẻ ổn, thăng bằng của cơ thể có thể bắt đầu chao đảo trước. Nếu bạn thường xuyên tìm tay vịn cầu thang hoặc hay phải vịn tay ghế khi đứng dậy, đó có thể là tín hiệu cho thấy chức năng thăng bằng đang suy yếu.
