Một ngày nọ, đang đánh răng bỗng thấy cơn đau như điện giật lướt qua một bên mặt. Chỉ vừa đưa tay chạm vào má để rửa mặt mà cơn đau như bị dao cứa kéo dài vài giây, đến mức nhai cơm hay nói chuyện cũng thấy sợ. Thế nhưng soi gương lại không thấy khuôn mặt có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào.
Nhiều người coi kiểu đau này là đau răng hoặc nhạy cảm thần kinh tạm thời rồi bỏ qua. Trên thực tế, không ít trường hợp tìm đến nha khoa trước. Tuy nhiên, nếu dạng đau như vậy lặp đi lặp lại, cần nghĩ đến khả năng “đau dây thần kinh sinh ba”.
Đau dây thần kinh sinh ba (三叉神經痛, Trigeminal Neuralgia, TN) là bệnh lý gây những cơn đau dữ dội, bùng phát theo từng đợt ở vùng chi phối cảm giác của dây thần kinh sinh ba trên mặt. Phần lớn trường hợp xuất phát từ việc mạch máu trong não chèn ép dây thần kinh sinh ba. Bệnh thường xuất hiện ở một bên mặt, hiếm khi xảy ra ở cả hai bên. Đặc điểm của bệnh là không có bất thường biểu hiện ra bên ngoài nên dễ bị chẩn đoán muộn.
Ngày 07 vừa qua là “Ngày Thế giới về đau dây thần kinh sinh ba”. Ngày này được lập ra nhằm thông tin về những khó khăn của bệnh nhân đang chịu đau dây thần kinh sinh ba, đồng thời nâng cao sự quan tâm và nhận thức của xã hội đối với căn bệnh.
Không phải cứ lắng xuống là đã hết… cái bẫy của “giai đoạn nghỉ”
Cơn đau do đau dây thần kinh sinh ba không kéo dài liên tục mà lặp lại theo kiểu “như sóng”: đau dữ dội rồi biến mất, rồi lại xuất hiện. Sau khi đau có thể xuất hiện một “giai đoạn không đau” trong một thời gian nhất định; chính giai đoạn này khiến nhiều người hiểu lầm rằng “đã khỏi”.
Ông Lee Sang-hoon, viện trưởng danh dự Khoa Ngoại thần kinh Bệnh viện Bongsaeng Memorial, giải thích: “Phần lớn trường hợp đau dây thần kinh sinh ba thường có giai đoạn nghỉ của cơn đau” và “sau cơn đau dữ dội đầu tiên, dù có điều trị hay không, vẫn có thể xuất hiện một thời gian không đau; nhưng từ cơn đau thứ hai trở đi, nhiều trường hợp xuất hiện đau dữ dội, đồng thời mức độ và tần suất đau tăng dần”.
Những yếu tố khởi phát cơn đau cũng rất đời thường. Đánh răng, rửa mặt, ăn uống, nói chuyện, chạm vào mặt… những kích thích nhẹ vốn bình thường lại trở thành “cò súng” gây đau.
Căn bệnh khiến cả đánh răng cũng sợ… khi thuốc bắt đầu không còn hiệu quả
Ở giai đoạn đầu, nhiều trường hợp đáp ứng tốt với điều trị bằng thuốc nên cơn đau giảm. Tuy nhiên, một số bệnh nhân theo thời gian thuốc giảm tác dụng hoặc cơn đau lại nặng lên. Khi tăng liều thuốc, có thể xuất hiện tác dụng phụ như chóng mặt, buồn ngủ.
Khi đó, người bệnh sẽ cân nhắc điều trị phẫu thuật. Phương pháp phẫu thuật tiêu biểu là giải ép vi mạch (Microvascular Decompression, MVD). Thay vì cắt hoặc làm tổn thương dây thần kinh sinh ba, phương pháp này nhằm giảm triệu chứng bằng cách tách dây thần kinh khỏi mạch máu.
Bác sĩ rạch phía sau tai và tạo một lỗ nhỏ trên hộp sọ, sau đó tìm mạch máu đang đè lên dây thần kinh và tách khỏi dây thần kinh. Tùy trường hợp, bác sĩ đặt một miếng đệm y tế bằng vật liệu Teflon vào giữa để nhịp đập và lực chèn ép của mạch máu không truyền lên dây thần kinh.
Nếu điều trị bằng thuốc chủ yếu nhằm kiểm soát cơn đau, thì giải ép vi mạch trực tiếp giải quyết tình trạng mạch máu chèn ép dây thần kinh gây đau. Khi thực hiện cho bệnh nhân phù hợp, có thể kỳ vọng hiệu quả giảm đau rõ rệt hoặc hết đau trong thời gian dài.
Tuy vậy, ngay cả sau phẫu thuật vẫn có khả năng còn đau hoặc tái phát. Nói cách khác, giải ép vi mạch có thể mang lại hiệu quả điều trị dài hạn, nhưng vẫn cần đánh giá tổng thể tình trạng bệnh nhân và nguy cơ phẫu thuật.
5.100 ca giải ép vi mạch… dấu mốc của một hành trình bền bỉ
Viện trưởng danh dự Lee Sang-hoon trong thời gian dài đã điều trị cho bệnh nhân đau dây thần kinh sinh ba và co giật nửa mặt, đồng thời thực hiện giải ép vi mạch. Riêng số ca giải ép vi mạch cho bệnh nhân co giật nửa mặt và đau dây thần kinh sinh ba đã đạt 5.100 ca (tính đến cuối tháng 07-2026).
Giải ép vi mạch là phẫu thuật tinh vi, thao tác với dây thần kinh và mạch máu có độ dày chỉ như sợi tóc ở sâu trong não, vì vậy kinh nghiệm của phẫu thuật viên được xem là yếu tố quyết định kết quả điều trị. Do đó, con số 5.100 ca cũng là ghi chép về quãng thời gian một bác sĩ ngoại thần kinh đã gắn bó hàng chục năm với cùng một bệnh lý và cùng một loại phẫu thuật.
“Nhật ký cơn đau” mang theo khi đi khám… ghi lại khoảnh khắc đau để nhìn ra điều quan trọng
Tuy nhiên, không phải cứ đau mặt là đau dây thần kinh sinh ba. Đau vùng mặt có thể do nhiều nguyên nhân như răng, khớp thái dương - hàm, bệnh lý quanh tai… Cần quá trình phân biệt chính xác nguyên nhân bằng cách xem xét tổng hợp kiểu đau, vị trí, thời gian kéo dài và yếu tố khởi phát.
Việc ghi lại cơn đau trước khi đi khám sẽ hữu ích. Cụ thể, ghi lại △thời điểm và vị trí bắt đầu đau △thời gian kéo dài và mức độ đau △mối liên quan với các hành động cụ thể như đánh răng·rửa mặt·ăn uống·nói chuyện △khoảng thời gian không đau… sẽ là manh mối hữu ích cho chẩn đoán.
Đây là lúc cần nhìn lại những cơn đau mặt từng bị xem nhẹ. Nếu cơn đau đã qua lại quay trở lại, hoặc mức độ và tần suất ngày càng tăng, người bệnh nên mang theo ghi chép và tìm đến bác sĩ chuyên khoa.
