Câu mở đầu của tiểu thuyết “Hóa thân” (Die Verwandlung) của Franz Kafka lạnh lùng và dứt khoát.
“Gregor Samsa (Gregor Samsa) vào một buổi sáng nọ, khi tỉnh dậy từ một giấc mơ bất an, đã phát hiện ra rằng mình đã biến thành một con côn trùng khổng lồ trên giường.”
Thông qua cảnh nhân vật chính đột ngột hóa thành côn trùng, tác giả điềm nhiên gợi mở rằng sẽ mở ra sự phân rã đột ngột giữa cái tôi và thân xác, một thế giới nơi thực tại và ảo tưởng không còn ranh giới, sự phi lý và vô nghĩa cùng nỗi sợ của tồn tại con người, và tiếng kêu thét của tầng vô thức sâu thẳm trong nội tâm.
Côn trùng trong văn học: “Hóa thân” của Kafka
Thiết lập nhân vật chính biến thành côn trùng là một trong những cảnh nổi tiếng của lịch sử văn chương. Kafka cố ý không xác định đó là loài côn trùng nào. Ông dặn nhà xuất bản rằng trí tưởng tượng của độc giả là quan trọng, vì vậy xin đừng vẽ bất kỳ con côn trùng nào vào đó.
Đã có những tranh luận rộng khắp về danh tính của “con côn trùng”. Các nhà diễn giải về sau, dựa trên từ tiếng Đức mà Kafka dùng, cho rằng nó gần với bọ cánh cứng. Tuy nhiên, hình ảnh phổ biến nhất lại là gián, và trong các ấn bản xuất bản thực tế, gián thường xuất hiện trên thiết kế bìa.
Sắc thái cảm xúc của từ “côn trùng”
“Côn trùng” không phải là thuật ngữ được dùng theo tiêu chuẩn sinh học nghiêm ngặt. Đó là từ thông dụng bao quát “sinh vật thon dài, không chân hoặc sinh vật bò trườn”. Thông thường, từ “côn trùng” mang theo cảm xúc của con người, chỉ những sinh vật khó chịu, đáng sợ và ghê tởm với chuyển động ngọ nguậy và khó đoán.
“Côn trùng” và “worm” đều gợi liên tưởng tiêu cực ở cả Hàn Quốc lẫn thế giới Anh-Mỹ. Trong các cách nói như “đồ như côn trùng”, “không bằng cả côn trùng”, côn trùng được dùng để hạ nhục hay bày tỏ ghê tởm. Trong tiếng Anh, “a worm in the brain” chỉ những ý nghĩ đau đớn; “you worm” chỉ kẻ hèn hạ, đê tiện; còn “worm-eaten” nghĩa là trạng thái suy đồi hoặc mục rữa.
Côn trùng nhỏ bé, tầm thường và đáng ghê, nhưng cũng là những tồn tại có giá trị và vai trò riêng. Chúng là sinh vật phân hủy của hệ sinh thái, là mắt xích của chuỗi thức ăn, giữ vai trò thành phần thiết yếu để sự sống tuần hoàn trên Trái Đất. Đáng ngạc nhiên là từng cá thể thì nhỏ nhoi, nhưng “tổng thể côn trùng” lại không hề nhỏ nhoi. Nếu gom tất cả côn trùng trên Trái Đất lại, khối lượng của chúng có thể đạt tới hàng trăm lần khối lượng của động vật có vú.
Động vật chân khớp và côn trùng, và ranh giới của “côn trùng”
Người ta thường nghĩ “côn trùng” đồng nghĩa với “insect”, nhưng “côn trùng” không chỉ có nghĩa là côn trùng theo phân loại. Theo hệ thống phân loại sinh vật, “côn trùng” (theo nghĩa thông dụng) có thể chỉ một phần của động vật chân khớp. Động vật chân khớp là những loài có cơ thể phân đốt, cấu tạo theo các đốt (khớp). Côn trùng thuộc động vật chân khớp, nhưng không phải mọi động vật chân khớp đều là côn trùng.
Ngành Động vật chân khớp (Phylum Arthropoda) bao gồm Lớp Côn trùng, Lớp Nhện và Lớp Giáp xác. Lớp Côn trùng có sáu chân, gồm ruồi, bướm, kiến, ve sầu… Lớp Nhện có tám chân, gồm nhện, ve/mạt, bọ cạp… Lớp Giáp xác có từ 10 chân trở lên, gồm cua, tôm, tôm càng… Trong số này, người ta không gọi cua và tôm càng là “côn trùng”.
“Con côn trùng” mà người học y gặp ở giai đoạn nhập môn là ruột thừa. Từ nguyên của ruột thừa (Appendix) mang nghĩa “phần thêm vào”, “phần phụ”. Ruột thừa của con người là một phần phụ “đính kèm” vào manh tràng. Vì ruột thừa có hình dạng giống con giun nên được gọi là vermiform appendix (phần phụ dạng giun). Tên gọi Hán tự của ruột thừa diễn tả hình ảnh một “con côn trùng” rủ thẳng xuống.
Côn trùng trong y học: ruột thừa và ký sinh trùng
Ý nghĩa tồn tại của ruột thừa từng gây tranh cãi lâu dài. Darwin xem ruột thừa là tàn tích tiến hóa của một cơ quan từng cần thiết để tiêu hóa chất xơ thực vật. Đúng như cách giải thích đó, ở động vật ăn thịt, ruột thừa gần như thoái hóa, trong khi ở động vật ăn cỏ, manh tràng và ruột thừa lại lớn. Ngay trong nhóm linh trưởng, tinh tinh và khỉ đột—những loài ăn chủ yếu thực vật—có manh tràng và ruột thừa lớn; còn ở con người ăn tạp, manh tràng và ruột thừa nhỏ.
Từng bị coi chỉ là cơ quan gây viêm ruột thừa, ruột thừa từ thế kỷ 21 đang được nhìn nhận lại như có một số chức năng, chẳng hạn điều hòa miễn dịch và hệ vi sinh. Năm 2007, nhóm nghiên cứu của Đại học Duke cũng công bố quan điểm rằng ruột thừa đóng vai trò như “kho dự trữ” vi khuẩn có lợi trong ruột.
Sinh viên y khoa cũng gặp “côn trùng” trong môn ký sinh trùng. Những sinh vật sống phụ thuộc vào vật chủ để tồn tại và gây hại cho cơ thể được gọi chung là ký sinh trùng (parasite). “Ký sinh trùng” không phải là một phân loại sinh học, mà là tên gọi dựa trên đặc điểm vòng đời.
Nhiều loại ký sinh trùng gây bệnh trong cơ thể người. Gần đây, nhiễm ký sinh trùng đã giảm rõ rệt, nhưng đây vẫn là một vấn đề y tế quan trọng.
Trong từ “ký sinh trùng” có chữ Hán mang nghĩa “côn trùng”. Trong các ký sinh trùng, những loài có thể xếp vào “côn trùng” theo nghĩa thông dụng có thể kể đến các loài côn trùng ký sinh thuộc nhóm chân khớp. Bọ chét, chấy/rận, ve/mạt là ký sinh trùng ngoại ký sinh và thuộc nhóm côn trùng.
Một số ký sinh trùng như giun đũa hay sán dây có hình dạng mà con người trực giác nhận là “giun”. Trong tiếng Anh, giun đũa được gọi là round worm, sán dây là tape worm—đúng là những “động vật kiểu giun”. Những loài này được gọi là “giun ký sinh” vì hình dạng giống giun, nhưng chúng không phải chân khớp. Chúng thuộc nhóm giun sán (Helminths).
Mối quan hệ cộng sinh giữa cây trà và bọ trà
Cây trà (Camellia sinensis) cũng có côn trùng sinh sống. Khi uống trà, ta cũng sẽ nghe những câu chuyện về “côn trùng của trà”. Loài bọ trà tiêu biểu ký sinh trên lá trà (Tea leafhopper) có tên khoa học là Jacobiasca formosana. Đây là một loài thuộc Lớp Côn trùng—Bộ Cánh đều—phân bộ rầy, họ rầy lá; kích thước chỉ khoảng 2–3mm, một sinh vật rất nhỏ. Chúng sống ở nương trà, ký sinh quanh lá non và vùng thân cành của cây trà, hút dịch từ lá trà để ăn.
Khi bọ trà hút dịch lá và để lại nước bọt ở vết thương, các enzyme tiêu hóa, chất oxy hóa và protein phản ứng trong nước bọt được cây trà nhận diện như một cuộc tấn công hóa học. Cây trà lập tức tiết ra các chất phòng vệ.
Các chất phòng vệ do cây trà tạo ra gồm: ▲jasmon—một hormone phòng vệ thực vật kích hoạt phản ứng vết thương và hoạt hóa chuyển hóa thứ cấp; ▲terpenoid—hợp chất thơm là thành phần chính của hương hoa và hương quả; ▲phenylpropanoid—hợp chất thơm bay hơi thuộc nhóm benzen tạo mùi hồng, mùi đào…; ▲alkaloid pyrrolidine—chất phòng vệ chống côn trùng gây vị hơi đắng chát; ▲flavonoid—góp phần làm thay đổi hương sau oxy hóa và tạo vị chát…
Không chỉ vậy, tại vị trí bị chích hút, các enzyme như polyphenol oxidase và peroxidase được hoạt hóa, khiến lá trà trải qua quá trình oxy hóa vi mô. Theo đó xảy ra hiện tượng oxy hóa một phần.
Qua quá trình này, nồng độ tannin giảm, còn các thành phần hương (linalool, geraniol…) tăng, làm vị trà trở nên mềm mại hơn và độ phức hợp hương vị tăng lên. Kinh nghiệm của nông dân vùng trà rằng “lá bị côn trùng ăn thì ngọt hơn” nay được giải thích là do bọ trà đã kích hoạt hệ thống phòng vệ hóa học của cây trà.
“Lá bị côn trùng ăn thì ngọt hơn”: biến đổi hóa học của trà
Các nghệ nhân làm trà, tích lũy kinh nghiệm rằng bọ trà làm trà ngon hơn, đôi khi cố ý tạo điều kiện để một số giống trà bị bọ trà gây hại. Họ không phun thuốc để “mời” côn trùng, hoặc dùng lá trà thu hoạch vào những năm bọ nhiều để chế biến một số loại trà nhất định. Trong các loại ô long, Oriental Beauty tạo ra hương hoa, hương trái cây và hương mật ong; ở Bạch trà như Bạch Hào Ngân Châm và một số ô long Vân Nam cũng chủ ý tạo ra mùi hương đặc trưng.
Quá trình một con rầy lá xanh nhỏ tạo ra hương vị thơm và sang trọng trên cây trà đôi khi được gọi là “vi lên men tự nhiên” hoặc “nghệ thuật hóa học”. Mối quan hệ này gần với cộng sinh hơn là ký sinh. Mà thật ra, trong tự nhiên, mọi ký sinh ở một khía cạnh nào đó cũng là cộng sinh.
Cũng có loại trà được làm từ lá trà bị ấu trùng hoặc côn trùng trưởng thành gặm. Loại này được gọi là “trà lá bị côn trùng gặm”. “Thực” mang nghĩa gặm ăn.
Người ta cũng có thể nghe câu chuyện về một loại “trà” được làm từ phân của côn trùng ăn lá trà. Ở đây “phân” nghĩa là chất thải. Tôi từng đọc một bài của một chuyên gia trà cho rằng loại “trà phân côn trùng” này thực ra không tồn tại và chỉ là sự hiểu nhầm về “trà lá bị côn trùng gặm”. Trong thực tế thỉnh thoảng vẫn có nơi rao bán, nên tranh luận này vượt quá giới hạn phán đoán của tôi.
Tính tất yếu và định kiến do trải nghiệm tạo ra: triết lý mà côn trùng dạy tôi
Mọt giấy, hay “mọt sách”, gặm giấy hoặc hồ dán dùng để gói trà. Trà được bọc bằng giấy bị mọt gặm trông xấu, nhưng được nói là không ảnh hưởng đến chất lượng trà.
Lần đầu gặp loại trà như vậy, tôi nghe lời giải thích rằng những con côn trùng này sống trong loại trà ngon. Tôi bị cụm từ “trà ngon” làm cho mê hoặc. Một thời gian, cứ thấy trà có bao bì bị côn trùng gặm là tôi mua trước. Khi đó tôi thậm chí không nhận ra rằng lời giải thích ấy cũng đồng thời phủ định những loại trà tốt không bị côn trùng gặm.
Sau này tỉnh táo lại, tôi tìm ra lỗi nhận thức trong lời giải thích ấy và trong phản ứng của chính mình. Điều trông như tất yếu, nhiều khi chỉ là một cách diễn giải được tạo ra bởi trải nghiệm lặp lại. Điều ta tin là tất yếu, thực ra chỉ là sự “đóng cứng” của diễn giải.
Triết học nói rằng: nếu lấy một phần trải nghiệm rồi phóng đại thành cái phổ quát, thì phán đoán ấy sẽ trở thành định kiến đội lốt tất yếu.
Bọ trà cười nhạo và dạy tôi một bài. “Trời ơi! Chỉ vì mấy con như bọn tôi mà chuyện mua bán trà của con người lại rối tung lên thế này à.”
Giám đốc Yoo Young-hyun, Tea Clinic (chuyên mục âm thanh “Câu chuyện 1+1” https://www.youtube.com/@yhyoo0906)
