Khi có tuổi, nhiều người thường nói mình “bị mất cơ”. Điều đó đúng. Thực tế, khi khối lượng cơ và sức mạnh cơ giảm, việc đứng dậy khỏi ghế trở nên khó khăn, còn leo cầu thang cũng nặng nhọc hơn. Tuy vậy, nếu chỉ dùng một yếu tố là cơ bắp để giải thích tình trạng đi lại khó khăn ở người cao tuổi thì vẫn chưa đủ.
Đi bộ phức tạp hơn ta nghĩ. Xương nâng đỡ cơ thể, còn khớp và cột sống kết nối các chuyển động. Cơ bắp tạo lực đẩy cơ thể tiến lên, còn hệ thần kinh điều chỉnh thăng bằng và hướng đi. Chỉ cần một mắt xích trục trặc, dáng đi đã thay đổi; khi nhiều chức năng cùng suy yếu, sức đi lại giảm nhanh hơn nữa.
“Hội chứng locomotive” (Locomotive Syndrome) xuất phát từ chính điểm này. Đây là tình trạng khả năng đi lại và vận động suy giảm do toàn bộ “hệ thống vận động” gồm xương, khớp, cột sống, cơ bắp và thần kinh bị yếu đi. Trong tiếng Việt có thể gọi là “hội chứng suy giảm chức năng vận động”.
Sarcopenia là “cơ bắp”, suy yếu tuổi già là “toàn thân”, còn locomotive là “di chuyển”
Ba khái niệm này thường bị dùng lẫn lộn nhưng thực chất nhìn từ những góc khác nhau. Sarcopenia tập trung vào sự giảm khối lượng cơ và sức mạnh cơ. Suy yếu tuổi già là trạng thái mức độ dễ tổn thương của toàn cơ thể tăng lên, với các biểu hiện như sụt cân, mệt mỏi, giảm hoạt động, giảm tốc độ đi bộ, suy giảm sức mạnh cơ… Còn hội chứng locomotive, trong số đó, tập trung đặc biệt vào “năng lực di chuyển”: sức để đi bộ, đứng lên, leo cầu thang và không bị ngã.
Ba khái niệm này không hoàn toàn tách rời. Khi có sarcopenia, nguy cơ mắc hội chứng locomotive tăng lên; và khi hội chứng locomotive tiến triển, tình trạng này có thể chồng lấn với suy yếu thể chất do tuổi già.
Tuy nhiên, vì điểm xuất phát khác nhau nên cách tiếp cận cũng khác. Giáo sư Kim Mi-ji, Trường Y Đại học Kyung Hee (Bộ môn Khoa học Y học Hội tụ), cho biết: “Sarcopenia được chẩn đoán bằng các chỉ số cơ bắp, nhưng hội chứng locomotive được đánh giá dựa trên toàn bộ chức năng di chuyển”. Bà bổ sung: “Nếu lưng hoặc khớp có vấn đề thì sức đi lại cũng tự nhiên giảm”. Vì vậy, việc đơn giản hóa theo kiểu “chỉ cần tăng cơ là đủ” là điều nguy hiểm.
Ngoài ra, nếu bị thoái hóa khớp gối, người bệnh sẽ đi ít hơn vì đau. Nếu bị hẹp ống sống, chỉ đi một đoạn là phải nghỉ. Nếu bị loãng xương, chỉ một lần ngã cũng có thể dẫn tới gãy xương. Như vậy, khi chức năng thần kinh suy giảm, khi chức năng xương và cơ giảm, khả năng thăng bằng cũng sụp đổ theo.
Cần nhìn đồng thời “khung đỡ”, “khớp nối” và “động cơ” của cơ thể
Hãy ví năng lực di chuyển ở người cao tuổi như một chiếc ô tô. Xương là bộ khung nâng đỡ thân xe. Khớp và cột sống là các bộ phận nối truyền chuyển động. Cơ bắp là động cơ, còn hệ thần kinh gần giống hệ thống lái và các cảm biến. Dù động cơ tốt, nhưng nếu bánh xe và hệ thống lái không ổn định thì cũng không thể chạy an toàn.
Cơ thể con người cũng vậy. Dù cơ đùi vẫn còn, nhưng nếu đau gối nặng thì vẫn khó đi. Nếu mật độ xương thấp, nguy cơ gãy xương tăng cao ngay khoảnh khắc ngã. Nếu hẹp cột sống thắt lưng nặng, cảm giác tê và đau sẽ “ghì chân” trước cả khi yếu lực ở chân. Giáo sư Yoo Jun-il, Bệnh viện Đại học Inha (Khoa Chấn thương chỉnh hình), cũng nói: “Không ít trường hợp, nếu chỉ nhìn vào đầu gối vì đau gối, hoặc chỉ điều trị lưng vì đau lưng, thì sẽ khó giải thích vì sao chức năng đi lại của bệnh nhân vẫn tiếp tục suy giảm”.
Hội chứng locomotive là một cách nhìn nhằm gom các vấn đề riêng lẻ này về đúng bản chất: năng lực di chuyển của một con người. Tức là không chỉ xem đầu gối, lưng, cơ bắp, xương như những bệnh riêng rẽ, mà nhìn chúng như một quá trình một người đang dần mất đi sức đi lại.
Sức đi lại trở lại đến từ “toàn bộ hệ thống”
Cốt lõi của sức khỏe tuổi già không nằm ở việc biết thêm một tên bệnh. Điểm khởi đầu chính là ở chỗ tại sao tôi không đi được như xưa, điều gì đang cản trở bước chân của tôi, và nên bắt đầu phục hồi từ phần nào.
Giữ gìn cơ bắp là quan trọng. Nhưng chỉ vậy thì chưa đủ. Cần đồng thời có cách tiếp cận để giảm đau khớp, kiểm tra các triệu chứng thần kinh do cột sống, quản lý loãng xương và khôi phục cảm giác thăng bằng.
Sức để đi lại năng động trở lại không chỉ đến từ một nhóm cơở chân. Chỉ khi toàn bộ “động cơ di chuyển” của cơ thể cùng vận hành, sức đi lại mới thực sự hồi sinh.
