Dịch COVID-19 đã kết thúc nhưng những vết thương mà virus để lại là nghiêm trọng. Nghiên cứu cho thấy, khi nhiễm COVID-19, ngay cả sau khi khỏi bệnh, não có thể xảy ra những thay đổi vật lý vĩnh viễn, dẫn đến giảm trí nhớ và khả năng tập trung trong thời gian dài.
Nhóm nghiên cứu từ Đại học Griffith ở Úc đã sử dụng công nghệ MRI (chụp cộng hưởng từ) tiên tiến để phát hiện rằng virus COVID-19 gây ra những thay đổi cấu trúc trong não ngay cả sau khi điều trị. Theo kết quả nghiên cứu, những người đã từng nhiễm COVID-19 nhưng hiện không có triệu chứng và đã được xác nhận khỏi bệnh, não của họ vẫn còn những biến đổi đáng kể.
Trong não của họ, các khu vực chất xám và chất trắng, nơi đảm nhận trí nhớ, nhận thức và sức khỏe tổng thể của não, đều phát hiện ra sự khác biệt cấu trúc rõ rệt. Điều này có nghĩa là ‘vết sẹo’ còn lại ở nơi virus đã đi qua đang tiếp tục ăn mòn chức năng nhận thức.
Kết quả nghiên cứu này (Cấu trúc vi mô mô não và hồ sơ hóa học thần kinh bị thay đổi ở những người mắc COVID kéo dài và đã hồi phục: Một nghiên cứu MRI đa phương thức) đã được công bố trong số tháng 12 của tạp chí quốc tế 《Não, Hành vi và Miễn dịch - Sức khỏe (Brain, Behavior, and Immunity-Health)》.
Điều gây sốc là không chỉ bệnh nhân COVID kéo dài (di chứng COVID-19) mà ngay cả những người tin rằng họ đã ‘khỏi bệnh một cách khỏe mạnh’ cũng cho thấy sự thay đổi trong các chất hóa học thần kinh và cấu trúc mô não. Điều này gợi ý rằng, mặc dù không có triệu chứng rõ ràng, nhưng bên trong não đã thay đổi hoàn toàn so với trước đây. Sự suy giảm trí nhớ và cảm giác mơ màng (sương mù não) xuất hiện vài tháng sau khi nhiễm không chỉ là do tâm trạng, mà là do sự thay đổi cấu trúc của não.
Ngoài COVID-19, còn có một số ‘virus thần kinh’ (Neurotropic Virus) khác xâm nhập vào não hoặc gây viêm, làm rối loạn hệ thần kinh. 5 loại virus đe dọa sức khỏe não bao gồm COVID-19, cúm, herpes (mụn rộp, zona), sởi và HIV (virus gây suy giảm miễn dịch ở người). Virus thần kinh là những virus có ái lực với hệ thần kinh (não, tủy sống, dây thần kinh ngoại vi).
Virus cúm phổ biến cũng không phải là đối thủ dễ dàng. Virus cúm trong trường hợp nghiêm trọng có thể làm yếu đi hàng rào mạch máu não (BBB) hoặc gây viêm thần kinh. Các trường hợp gia tăng bệnh Parkinson sau đại dịch cúm Tây Ban Nha hoặc kết quả thí nghiệm cho thấy trí nhớ của chuột bị cúm giảm sút đã chứng minh điều này. Cảm giác “đầu óc mơ màng” sau cúm không chỉ đơn giản là do mệt mỏi.
Virus herpes (loại 1) gây ra mụn nước trên môi thì còn dai dẳng hơn. Nó ẩn nấp trong các hạch thần kinh suốt đời và sẽ hoạt động khi hệ miễn dịch suy yếu. Gần đây, giới học thuật đã đưa ra giả thuyết rằng beta amyloid, chất gây bệnh Alzheimer, có thể là tàn dư của hàng rào bảo vệ nhằm ngăn chặn virus herpes xâm nhập vào não. Sự tái hoạt hóa lặp đi lặp lại gây ra cái chết của tế bào não và viêm.
HIV đã có thể kéo dài sự sống nhờ thuốc điều trị, nhưng virus này kích thích tế bào thần kinh viêm, gây ra viêm mãn tính (HAND), làm tăng nguy cơ suy giảm chức năng nhận thức ở bệnh nhân. Virus sởi có thể gây ra tổn thương não nghiêm trọng gọi là ‘viêm não xơ cứng bán cấp (SSPE)’ nhiều năm sau khi hồi phục, dẫn đến suy thoái nhận thức nghiêm trọng.
Các virus này để lại vết sẹo trong não theo hai con đường chính. Virus có thể xâm nhập trực tiếp vào não qua dây thần kinh hoặc máu, hoặc các chất gây viêm (cytokine) được phóng ra trong quá trình hệ miễn dịch chiến đấu tấn công tế bào não. Nghiên cứu của Đại học Griffith lần này gợi ý rằng COVID-19 có khả năng gây ra những biến đổi vĩnh viễn trong cấu trúc não thông qua cơ chế sau.
Về mặt thống kê, mối liên hệ cũng rất rõ ràng. Phân tích dữ liệu quy mô lớn từ Đan Mạch và Mỹ cho thấy, người cao tuổi mắc cúm nặng hoặc viêm phổi có xác suất chẩn đoán Alzheimer hoặc Parkinson cao hơn đáng kể trong vòng 5-10 năm sau khi nhiễm. Nói cách khác, nhiễm trùng đã trở thành chất xúc tác thúc đẩy quá trình lão hóa não.
Nhiễm virus không chỉ đơn giản là kết thúc với ‘kết quả âm tính’. Tiêm phòng là điều cơ bản, và sau khi nhiễm, cần nghỉ ngơi đầy đủ để giảm thiểu gánh nặng viêm đến não. Nếu sau khi khỏi bệnh mà trí nhớ vẫn giảm sút, đừng để nó trở thành di chứng đơn giản mà hãy đi khám thần kinh. Những vết sẹo trên não không thể nhìn thấy, nhưng có thể trở thành gánh nặng dai dẳng nhất xóa nhòa trí nhớ của chúng ta.
[Câu hỏi thường gặp]
Q1. Có thể để lại tổn thương trong não ngay cả khi đã trải qua COVID-19 nhẹ hoặc đã được xác nhận khỏi bệnh không?
A1. Có, thật không may là như vậy. Theo nghiên cứu của Đại học Griffith ở Úc, không chỉ bệnh nhân COVID kéo dài (di chứng COVID-19) mà ngay cả những người tin rằng họ đã ‘khỏi bệnh một cách khỏe mạnh’ cũng phát hiện ra sự biến đổi trong cấu trúc mô não. Ngay cả khi không có triệu chứng, việc nhiễm virus có thể gây ra những thay đổi vi mô trong vùng chất xám và chất trắng của não, và điều này có thể là nguyên nhân dẫn đến suy giảm trí nhớ hoặc sương mù não (triệu chứng mơ màng) sau này.
Q2. Virus phổ biến như cúm hoặc herpes (mụn rộp môi) có liên quan đến các bệnh não như Alzheimer hoặc Parkinson không?
A2. Có, có nhiều nghiên cứu cho thấy mối liên hệ chặt chẽ. Người cao tuổi mắc cúm (influenza) nặng có xác suất chẩn đoán Parkinson hoặc Alzheimer cao hơn, và trong thí nghiệm trên chuột cũng đã xác nhận rằng virus cúm cản trở việc hình thành trí nhớ. Virus herpes gây mụn nước trên môi khi xâm nhập vào não có thể dẫn đến sự tích tụ của chất gây bệnh Alzheimer, 'beta amyloid', một giả thuyết đang được đề xuất mạnh mẽ.
Q3. Sau khi nhiễm virus, trí nhớ không còn như trước, tôi nên làm gì để bảo vệ sức khỏe não?
A3. Ngay sau khi nhiễm, việc nghỉ ngơi đầy đủ và cung cấp dinh dưỡng để giảm thiểu phản ứng viêm trong cơ thể là rất quan trọng để giảm gánh nặng đến não. Tuy nhiên, nếu sau khi khỏi bệnh mà chứng hay quên hoặc giảm khả năng tập trung kéo dài, đừng chỉ đổ lỗi cho mệt mỏi mà hãy đi khám thần kinh. Những ‘vết sẹo’ mà virus để lại trong não càng sớm được phát hiện và quản lý, càng có thể làm chậm quá trình suy giảm chức năng nhận thức.
