Өвчтэй эдэд тодорхой ген, уураг онцгой их хэмжээгээр илэрсэн гэж бодъё. Үүгээр дангаар нь тухайн өөрчлөлт өвчинтэй холбоотойгоор үүссэн үү, эсвэл хүн бүрийн төрөлхийн ялгаа юу гэдгийг тогтооход бэрх. Харьцуулах «хэвийн эд» байж初 гэмээнэ ялгааны утга тодорхой болно.
Гэвч зүрх, тархи зэрэг амьд хүнээс судалгааны зорилгоор хэвийн эд авахад хүндрэлтэй эрхтэн цөөнгүй. Тиймээс Засгийн газар энэ жилээс нас барсан донорын хэвийн эрхтний эдийг улсын биобанкинд цуглуулахаар болсон юм.
Өвчний хяналт, сэргийлэлтийн агентлагийн Үндэсний эрүүл мэндийн хүрээлэн 14-ний өдөр «Инновацын биобанкны консорциумыг дэмжих төсөл»-д нас барсан донороос гаралтай хэвийн эдийн чиглэлийг шинээр нэмнэ гэж мэдэгдэв. Эхний ээлжид зүрх зэрэг эрхтний хэвийн эд болон холбогдох мэдээллийг цуглуулж, өвчтэй эдтэй харьцуулах судалгаанд ашиглуулахаар төлөвлөжээ.
Өвчтэй эдээс илэрсэн өөрчлөлт хэвийн эдтэй харьцуулж初 байж утгаа олно
Биобанк гэдэг нь цус, эд, ДНХ зэрэг хүний биоресурс болон эмнэлзүйн мэдээллийг цуглуулж, судлаачдад ашиглуулахын тулд удирддаг «амьдралын шинжлэх ухааны мэдээллийн сан» юм. Энэ нь сорьцыг зүгээр л хөлдөөж хадгалдаг газар биш. Сүүлийн үед MRI, PET зэрэг эмнэлгийн дүрс оношилгооны мэдээллээс гадна геном, протеомын шинжилгээний мэдээллийг хамтад нь хуримтлуулж, өвчний онцлог болон эмчилгээний сэжүүрийг олоход ашиглаж байна.
Үндэсний эрүүл мэндийн хүрээлэн 2016 онд архаг тархины судасны өвчнөөс эхлэн саркома, эмэгтэйчүүдийн хавдар, удамшлын хөгжлийн эмгэг зэрэг чиглэлээр инновацын биобанкны төслийг өргөжүүлжээ. Өдийг хүртэл голчлон өвчтөнөөс авсан биоресурсыг цуглуулсан байна. Харин эдгээртэй шууд харьцуулах хэвийн эрхтний эдийг олоход харьцангуй хүндрэлтэй байв.
Энэ жилээс нас барсан донорын эдээр уг орон зайг нөхнө. Эмэгтэйчүүдийн хавдрын консорциумын өмнөх төслийг дуусгаж, Ёнсэ их сургуулийн үйлдвэрлэл, их сургуулийн хамтын ажиллагааны сангийн профессор О Жи Вон хариуцсан «Цогцосноос гаралтай хэвийн эдийн консорциум»-ыг шинээр дэмжинэ. Ингэснээр төсөл архаг тархины судасны өвчин, саркома, удамшлын хөгжлийн эмгэг, нас барсан донорын хэвийн эд гэсэн дөрвөн чиглэлээр хэрэгжинэ.
Хэвийн эд яагаад чухал вэ
Жишээлбэл, зүрхний өвчтэй хүний эдэд тодорхой ген онцгой идэвхтэй ажилладаг гэж бодъё. Хэвийн зүрхэнд ч ийм үзэгдэл түгээмэл байвал үүнийг өвчний чухал сэжүүр гэж үзэхэд бэрх. Харин хэвийн эдэд ховор тохиолддог өөрчлөлт өвчтөний эдэд давтан илэрвэл өвчинтэй холбоотой эсэхийг нарийвчлан судлах үндэслэл бий болно.
Ийм харьцуулалтын мэдээлэл хуримтлагдвал олон мянган ген, уургийн дундаас өвчинтэй холбоо өндөртэй нэр дэвшигчийг ялгаж болно. Шинэ оношилгооны үзүүлэлт олох, эмийн чиглэн үйлчлэх эмчилгээний байг нарийсгахад хэвийн эд «жишиг цэг»-ийн үүрэг гүйцэтгэнэ.
Амьд ахуйд авахад хэцүү зүрх, тархины эдийн орон зайг нас барсны дараах донор нөхнө
Амьд хүнээс эмчилгээ, мэс заслын явцад гарсан эдийг судалгаанд ашиглаж болно. Гэвч эрүүл зүрх, тархины эдийг судалгааны зорилгоор авч болохгүй. Тиймээс өвчтэй эд байхад түүнийг зөв харьцуулах хэвийн эд дутагддаг.
Нас барсны дараа донорын тусламж үзүүлбэл нөхцөл өөрчлөгдөнө. Амьд ахуйд судалгааны зориулалтаар авахад бэрх байсан олон эрхтний эдийг бүрдүүлэх боломжтой. Нэг донороос хэд хэдэн эрхтний эд авбал эрхтэн тус бүрт ген хэрхэн ялгаатай ажилладгийг ч харьцуулан судална.
Гадаадын орнуудад ийм аргаар томоохон судалгааг аль хэдийн хийсэн. Үүний тод жишээ нь АНУ-ын Үндэсний эрүүл мэндийн хүрээлэнгийн 2010 онд эхлүүлсэн «GTEx (Genotype-Tissue Expression)» төсөл юм. Тус төсөл тархи, зүрх, уушги, нойр булчирхай, арьс зэрэг олон төрлийн эдийг цуглуулж, хүн болон эрхтэн тус бүрт генийн идэвхжил хэрхэн ялгаатай байдгийг шинжилжээ.
Эцсийн мэдээллийн санд нас барсан 838 донорын ДНХ-ийн мэдээлэл, 54 эдийн хэсэг болон хоёр эсийн шугамд хийсэн нийт 17,382 РНХ-ийн нуклеотидын дарааллын шинжилгээний мэдээлэл багтсан байна. Ижил гентэй хүмүүсийн хувьд ч аль эрхтэнд ген хэр хэмжээгээр идэвхтэй ажилладаг нь ялгаатай байдгийг их хэмжээний мэдээлэлд тулгуурлан судлах боломж бүрджээ.
GTEx эрүүл эдийн генийн идэвхжлийг харуулсан томоохон хэмжээний жишиг мэдээллийн сан бүрдүүлсэн. Судлаачид үүнд тулгуурлан өвчтөний эдээс илэрсэн өөрчлөлтүүдийн дундаас өвчинтэй холбоо өндөртэй дохиог ялгаж чадна.
Гэхдээ нас барсны дараах эдийг их хэмжээгээр цуглууллаа гээд шууд сайн судалгааны нөөц болчихгүй. Нас барснаас хойш эдийг авах хүртэлх хугацаа, хадгалсан арга зэргээс шалтгаалан РНХ зэрэг биомолекулын төлөв өөрчлөгдөж болно. Хэзээ авсан, ямар аргаар хадгалсныг хүртэл нэгдсэн шалгуураар удирдаж байж судалгааны үр дүнгийн найдвартай байдлыг нэмэгдүүлнэ.
Цаашид хэвийн эдийн тоо хэмжээнээс гадна авах, хадгалах үйл явц болон донортой холбоотой мэдээллийг хэр нарийн удирдахаас судалгаанд ашиглах боломж нь шалтгаална.
Судлаачид өөрсдөө олоход бэрх эдийг улсын банкнаас авна
Үндэсний эрүүл мэндийн хүрээлэнгийн ажиллуулдаг инновацын биобанкинд 2025 оны эцэс хүртэл нийт 3,648 хүний биоресурс цугларчээ. Үүнээс архаг тархины судасны өвчтэй 1,755, саркоматай 1,089, эмэгтэйчүүдийн хавдартай 404, удамшлын хөгжлийн эмгэгтэй 400 хүний биоресурс байна.
Үүний 1,645 хүний биоресурсыг судлаачдад нээлттэй болгож, хуваарилан олгожээ. Холбогдох судалгааны үр дүнд олон улсын эрдэм шинжилгээний сэтгүүлд нийтлэгдсэн 46 өгүүлэл, 10 патент, технологи шилжүүлсэн гурван тохиолдол, арилжаалсан нэг тохиолдол бий болсон байна. Дементийн дижитал эмчилгээ, өөрийгөө арчлахад суурилсан сэтгэцийн эрүүл мэндийн менежментийн технологи, хиймэл оюунд суурилсан контентын хоруу чанарын шинжилгээний технологийг ч энэ төслөөр бүрдүүлсэн биоресурсыг ашиглан хөгжүүлсэн гэж хүрээлэн тайлбарлав.
Биобанкны давуу тал нь судлаачид шаардлагатай өвчтөн, эдийг эхнээс нь өөрсдөө хайж цуглуулах шаардлагагүй болдогт оршино. Ялангуяа ховор өвчин, олдоц хомс эрхтний эдийг нэг судалгааны байгууллага хангалттай хэмжээгээр бүрдүүлэхэд амаргүй. Улс нэгдсэн шалгуураар удирдсан биоресурсыг цуглуулж, судлаачдад олговол судалгааг эхлүүлэхэд шаардагдах хугацаа, ачааллыг бууруулна.
Хамрах хүрээг Солонгосын хүний биоресурсын банк бүхэлд нь авч үзвэл 2025 оны эцсийн байдлаарх хуримтлагдсан биоресурс 1.39 сая хүнийх байна. Хүний биоресурс хуваарилан авсан судалгааны төслийн тоо нийт 5,854, холбогдох патентын бүртгэл, мэдүүлэг 246-д хүрчээ.
Энэ удаа нас барсан донорын хэвийн эдийг нэмснээр улсын биобанкны үүрэг улам өргөжинө. Ийнхүү хуримтлуулсан хэвийн эд нь өвчинтэй холбоотой өөрчлөлтийг илүү нарийвчлалтай ялган таних харьцуулалтын суурь болно. Цаашлаад шинэ оношилгооны үзүүлэлт олох, эмчилгээний эмийн чиглэн үйлчлэх байг илрүүлэх судалгаанд ч ашиглах боломжтой.
