Nhiều người muốn thử tư vấn tâm lý nhưng vẫn ngại phải lộ mặt trước người lạ để kể những chuyện riêng tư. Vậy nếu thay khuôn mặt thật bằng avatar khi tư vấn thì sao?
Trong nhóm người trải nghiệm trị liệu tâm lý bằng avatar ẩn danh, một số cho biết việc không để lộ ngoại hình giúp giảm áp lực, nhờ đó họ dễ nói ra suy nghĩ và cảm xúc hơn. Một số khác nhận xét: điều quyết định không nằm ở việc avatar giống mình đến đâu, mà ở chỗ biểu cảm, chuyển động mắt, đầu và cử chỉ có được tái hiện tự nhiên hay không.
Giáo sư Cho Cheol-hyeon (Khoa Tâm thần, Bệnh viện Anam thuộc Đại học Korea), Giáo sư Heo Jeong-yoon (Khoa Thiết kế Trải nghiệm Thông minh, Đại học Kookmin) cùng nhóm nghiên cứu chung của Đại học Nam California (USC, Mỹ) công bố kết quả này ngày 11. Nghiên cứu được đăng trên tạp chí học thuật quốc tế “Journal of Medical Internet Research” ngày 06.
Nghiên cứu tuyển 60 người trưởng thành 19-70 tuổi, tự đánh giá bản thân cần quản lý sức khỏe tinh thần. Trong 4 tuần, mỗi tuần 1 lần, mỗi lần khoảng 50 phút, người tham gia tư vấn 1-1 với cùng một nhà tư vấn.
Bật camera nhưng dùng avatar thay cho khuôn mặt thật
Cách tư vấn này khác với tư vấn video thông thường. Người tham gia truy cập bằng PC, smartphone hoặc máy tính bảng. Họ không dùng thiết bị thực tế ảo (VR) riêng. Camera vẫn bật, nhưng không theo cách để nhà tư vấn nhìn thấy trọn vẹn khuôn mặt thật. Camera ghi lại biểu cảm, chuyển động mắt, đầu và cử chỉ của người dùng, rồi hiển thị theo thời gian thực lên một avatar ẩn danh. Nói cách khác, họ che ngoại hình nhưng vẫn giữ lại các tín hiệu phi ngôn ngữ cần thiết cho buổi tư vấn.
Nhóm nghiên cứu chọn 30 người trong số những người đã trải nghiệm chương trình, cân nhắc độ tuổi và đặc điểm… để phỏng vấn chuyên sâu. Trong đó có 16 nữ và 14 nam. Đây là nghiên cứu định tính, phân tích trải nghiệm của họ để xác định những yếu tố cần có khi tư vấn bằng avatar.
Quan trọng không phải “giống tôi” mà là “bắt chước biểu cảm của tôi” một cách tự nhiên
Nhiều người tham gia cho biết, vì không lộ ngoại hình thật nên gánh nặng khi tư vấn giảm đi, và họ có thể nói về cảm xúc hay suy nghĩ của mình thoải mái hơn.
Avatar không nhất thiết phải giống hệt họ. Trái lại, khi avatar chớp mắt, cười, và chuyển động đầu, cơ thể một cách tự nhiên theo hành vi của họ, người tham gia phản hồi rằng họ cảm thấy avatar “như chính mình”.
Nhóm nghiên cứu gọi đây là “tính chân thực của hành vi”, tách biệt với mức độ giống nhau về ngoại hình. Nghĩa là, quan trọng hơn việc avatar trông giống mình là việc avatar biểu cảm và chuyển động giống mình.
Phản ứng của nhà tư vấn cũng ảnh hưởng đến trải nghiệm. Một số người tham gia cho biết, nếu việc nhà tư vấn gật đầu hoặc hướng ánh nhìn không được thể hiện rõ trên avatar, họ sẽ nghi ngờ liệu nhà tư vấn có thực sự lắng nghe mình hay không.
Tuy vậy, không phải cứ nhiều biểu cảm và cử chỉ là tốt. Có người nói những biểu đạt tinh tế giúp họ nhập tâm vào buổi tư vấn, nhưng cũng có người cảm thấy áp lực trước chuyển động quá mức. Ý kiến về việc luôn để avatar của mình hiển thị trên màn hình cũng trái chiều.
Nếu bạn chần chừ vì ngại phải lộ mặt khi tư vấn?
Nếu bạn cảm thấy cần tư vấn nhưng việc để lộ khuôn mặt hay ngoại hình khiến bạn nặng nề, thì cách giao tiếp với nhà tư vấn bằng việc không để lộ mặt thật, đồng thời đưa biểu cảm và cử chỉ lên avatar, có thể trở thành một lựa chọn.
Tuy nhiên, hiệu quả điều trị vẫn chưa được xác nhận. Trong nghiên cứu này, nhóm không đo lường mức độ giảm triệu chứng trầm cảm hay lo âu sau tư vấn bằng avatar. Họ cũng không so sánh hiệu quả điều trị với tư vấn trực tiếp hay tư vấn video.
Không thể hiểu kết quả lần này theo nghĩa “tư vấn bằng avatar hiệu quả như tư vấn trực tiếp”. Đây gần như là một nghiên cứu nhằm xem những người trải nghiệm tư vấn trong trạng thái che mặt cảm thấy điều gì thoải mái và điều gì bất tiện.
Thoải mái hơn nhưng cứ che mặt mãi có ổn không
Tính ẩn danh không phải lúc nào cũng chỉ mang lại lợi ích. Nếu người có lo âu xã hội hoặc cảm giác xấu hổ lớn cho rằng “chỉ khi giấu mặt mới có thể nói chuyện”, avatar cũng có thể trở thành phương tiện để họ tiếp tục né tránh những tình huống khó chịu ngoài đời thực.
Nhóm nghiên cứu cho rằng điều này có thể dẫn tới “hành vi an toàn” — tức phụ thuộc vào một hành vi cụ thể để né tránh hoặc giảm lo âu.
Dù vậy, đây cũng không phải tác dụng phụ đã được theo dõi dài hạn và xác nhận trong nghiên cứu lần này. Nhóm chỉ nêu ra như một khả năng cần xem xét khi ứng dụng vào điều trị thực tế trong tương lai.
Vì vậy, theo nhóm nghiên cứu, thay vì xem tư vấn bằng avatar là phương pháp thay thế hoàn toàn trị liệu trực tiếp, cần cân nhắc cách sử dụng kết hợp với tư vấn trực tiếp, tư vấn video… tùy theo tình trạng và nhu cầu của bệnh nhân.
Giáo sư Cho Cheol-hyeon nói: “Điểm cốt lõi của nghiên cứu này là ‘tính ẩn danh và sự kết nối cảm xúc không phải là lựa chọn một trong hai’”, đồng thời cho biết: “Ở cấp độ trải nghiệm người dùng, chúng tôi xác nhận rằng thiết kế vừa che mặt vừa truyền tải biểu cảm có thể giúp hạ thấp ngưỡng tự bộc lộ”.
