Dự báo cho thấy đến năm 2050, số ca ung thư mới được chẩn đoán trên toàn cầu sẽ tăng khoảng 70% so với năm 2024. Trong báo cáo vừa công bố mang tên “Báo cáo hiện trạng ung thư toàn cầu 2026 (Global status report on cancer 2026)”, Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính số ca mới sẽ tăng từ khoảng 20,6 triệu ca năm 2024 lên 35 triệu ca vào năm 2050.
Dù y học đã đạt nhiều tiến bộ và một số nguy cơ ung thư giảm nhờ các chính sách phòng ngừa như giảm hút thuốc, ung thư vẫn là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn tật trên toàn cầu. WHO nhận định phản ứng của hệ thống y tế ở nhiều quốc gia chưa theo kịp tốc độ gia tăng gánh nặng ung thư, đồng thời kêu gọi hành động quyết liệt hơn.
Dù đã có những tiến bộ đáng kể như nguy cơ mắc một số loại ung thư giảm nhờ các chính sách phòng ngừa như giảm hút thuốc, ung thư vẫn là nguyên nhân hàng đầu gây tử vong và tàn tật trên toàn cầu. WHO nhận định phản ứng của hệ thống y tế ở nhiều quốc gia chưa theo kịp tốc độ gia tăng gánh nặng ung thư, đồng thời kêu gọi hành động quyết liệt hơn.
Báo cáo cho biết đến năm 2030, chỉ có 12 quốc gia đang đi đúng lộ trình để đạt mục tiêu giảm 1/3 số ca tử vong sớm do ung thư. Ngược lại, tại 48 quốc gia, tỷ lệ tử vong do ung thư lại có xu hướng tăng.
WHO dự báo trong tương lai, cứ khoảng 5 người thì có 1 người sẽ được chẩn đoán mắc ung thư ít nhất một lần trong đời. Ở nam giới, ung thư phổ biến nhất là ung thư phổi và ung thư tuyến tiền liệt; ở nữ giới, ung thư vú và ung thư phổi là hai loại gặp nhiều nhất. Ung thư đại trực tràng được xếp là loại ung thư phổ biến thứ ba ở cả nam và nữ.
Ung thư là một trong những nguyên nhân tử vong hàng đầu trên thế giới, chỉ sau bệnh tim mạch. WHO phân tích rằng số người tử vong vì ung thư trước 75 tuổi có thể lên tới khoảng 1 trên 9 nam giới và khoảng 1 trên 13 nữ giới.
Xét theo khu vực, châu Á chiếm hơn một nửa gánh nặng ung thư toàn cầu. WHO cho rằng điều này cũng liên quan đến thực tế khoảng 60% dân số thế giới sinh sống tại châu Á. Châu Âu chiếm khoảng 21% số ca ung thư toàn cầu, cho thấy gánh nặng ung thư cao so với quy mô dân số; Bắc Mỹ chiếm khoảng 11%.
Già hóa dân số và thay đổi lối sống là các yếu tố chính thúc đẩy ung thư gia tăng
WHO nêu nguyên nhân nền tảng lớn nhất của xu hướng ung thư tăng là sự gia tăng liên tục của các yếu tố nguy cơ và tình trạng già hóa dân số trên toàn cầu.
Tỷ lệ hút thuốc đang giảm ở nhiều quốc gia, đồng thời các nỗ lực cải thiện chế độ ăn và mở rộng tiêm vaccine HPV (virus u nhú ở người) cũng đang được triển khai. Sau khi WHO thực thi các chính sách kiểm soát thuốc lá, từ năm 2010, tỷ lệ hút thuốc toàn cầu đã giảm khoảng 27%; tỷ lệ tiêm vaccine HPV cho trẻ em gái cũng tăng từ 17% năm 2019 lên 31% gần đây.
Tuy nhiên, báo cáo chỉ ra một số yếu tố nguy cơ như uống rượu, béo phì, thiếu hoạt động thể chất... không được cải thiện hoặc đang xấu đi. Bà Elisabete Weiderpass, Giám đốc Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC) trực thuộc WHO, nhấn mạnh: “Giảm phơi nhiễm với các yếu tố nguy cơ đã được xác lập vẫn là công cụ mạnh mẽ nhất trong phòng ngừa ung thư”.
Một lý do khác khiến số bệnh nhân ung thư tăng là con người sống thọ hơn. Tuổi tác là yếu tố nguy cơ lớn nhất của ung thư; hơn một nửa tổng số ca ung thư xảy ra ở nhóm từ 65 tuổi trở lên.
Già hóa dân số cũng đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu. WHO dự báo tỷ lệ dân số từ 60 tuổi trở lên sẽ tăng gần gấp đôi, từ 12% năm 2015 lên 22% vào năm 2050.
Khoảng cách ung thư giữa các quốc gia ngày càng mở rộng: Vấn đề nằm ở khả năng tiếp cận chẩn đoán và điều trị
WHO chỉ ra rằng sự khác biệt về gánh nặng ung thư giữa các quốc gia không chỉ đơn thuần do khác biệt về tỷ lệ mắc bệnh, mà còn bắt nguồn từ khoảng cách trong chẩn đoán, điều trị và hệ thống chăm sóc. Ở nhiều nước, hệ thống tầm soát và chẩn đoán sớm ung thư chưa phát triển đầy đủ, trong khi dịch vụ hỗ trợ bệnh nhân cũng thiếu hụt. Vì vậy, bệnh nhân khó tiếp cận điều trị cần thiết và gánh nặng chi phí điều trị ngày càng tăng.
Ung thư không chỉ gây ra chi phí y tế mà còn kéo theo nhiều loại chi phí khác trên diện rộng như mất thu nhập, chi phí nhà ở, chi phí chăm sóc của bệnh nhân... Báo cáo cho biết khoảng một nửa bệnh nhân ung thư và gia đình họ trải qua gánh nặng chi phí y tế ở mức khó có thể gánh chịu.
WHO ước tính đến năm 2050, tổng chi phí kinh tế tích lũy toàn cầu do ung thư sẽ vượt 33.200 tỷ USD. Quy mô này tương đương Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) của Mỹ.
Cần đầu tư cho phòng ngừa và phát hiện sớm thay vì ưu tiên điều trị đắt đỏ
WHO đặc biệt nhấn mạnh cần mở rộng đầu tư cho các quốc gia thu nhập thấp và trung bình. Lý do là các nước này vừa phải gánh gánh nặng ung thư cao, vừa đối mặt nguồn lực y tế hạn chế.
Báo cáo nhấn mạnh cần một cách tiếp cận tích hợp, lấy bệnh nhân làm trung tâm, bao trùm phòng ngừa, phát hiện sớm, điều trị và chăm sóc giảm nhẹ, thay vì chỉ ứng phó riêng lẻ theo từng loại ung thư. Báo cáo cũng chỉ ra hiện tượng tại một số quốc gia thu nhập cao, các liệu pháp tiên tiến chi phí rất cao nhưng lợi ích lâm sàng bổ sung hạn chế lại được ưu tiên; đồng thời cho rằng cần tăng đầu tư cho phòng ngừa và các dịch vụ thiết yếu trong quản lý ung thư.
Tổng giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus nói: “Bất bình đẳng mà báo cáo này cho thấy không phải điều không thể tránh khỏi, mà là hệ quả của lựa chọn”, đồng thời nhấn mạnh “chúng ta có thể thay đổi bằng hành động mạnh mẽ và đoàn kết hơn”. Ông nói thêm: “Những lựa chọn mà chúng ta đưa ra ngay lúc này và trong vài năm tới sẽ quyết định gánh nặng ung thư trong tương lai cũng như môi trường điều trị mà bệnh nhân sẽ trải nghiệm”.
Có thể phòng ngừa tới 40% ca ung thư: Đưa phòng ngừa thành ưu tiên chính sách
Dù vậy, WHO cho biết vẫn có khả năng đảo ngược xu hướng ung thư gia tăng. Theo nghiên cứu, có thể phòng ngừa tới 40% ung thư.
Để làm được điều này, WHO khuyến nghị các quốc gia trước hết cần thu thập có hệ thống dữ liệu về mắc và tử vong do ung thư trong dân số để đánh giá hiệu quả chính sách, đồng thời tập trung nguồn lực vào các lĩnh vực cần thiết. WHO cũng nhấn mạnh cần hợp tác với các tổ chức nghiên cứu quốc tế và cộng đồng hoạch định chính sách để tăng cường chiến lược phòng ngừa và điều trị.
Bà Weiderpass nói: “Ở một số quốc gia, sau khi triển khai chính sách phòng ngừa, tỷ lệ mắc một số ung thư đã giảm, nhưng tốc độ thay đổi vẫn quá chậm”, đồng thời cho rằng “Bối cảnh ung thư vẫn đang tiếp tục thay đổi do ảnh hưởng của béo phì, thiếu vận động thể chất, thói quen ăn uống không lành mạnh, ô nhiễm không khí gia tăng. Phòng ngừa ung thư cần phải trở thành ưu tiên chính sách”.
Câu hỏi thường gặp
Q1. Dự kiến đến năm 2050, số bệnh nhân ung thư sẽ tăng bao nhiêu?
A. Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), số ca ung thư mới được chẩn đoán trên toàn cầu dự kiến tăng từ khoảng 20,6 triệu ca năm 2024 lên khoảng 35 triệu ca vào năm 2050. Đây là mức tăng khoảng 70%, trong đó già hóa dân số, thay đổi lối sống và gia tăng các yếu tố nguy cơ được xem là những nguyên nhân chính.
Q2. Nguyên nhân lớn nhất khiến tỷ lệ mắc ung thư tăng là gì?
A. Yếu tố lớn nhất là già hóa dân số. Tuổi tác là yếu tố nguy cơ quan trọng nhất của ung thư; hơn một nửa tổng số bệnh nhân ung thư phát sinh ở nhóm từ 65 tuổi trở lên. Bên cạnh đó, các yếu tố nguy cơ về lối sống và môi trường như béo phì, thiếu hoạt động thể chất, uống rượu, chế độ ăn không lành mạnh, ô nhiễm không khí... cũng được phân tích là có ảnh hưởng đến xu hướng ung thư gia tăng.
Q3. Cần làm gì để giảm xu hướng ung thư gia tăng?
A. WHO nhấn mạnh cần tăng cường các chính sách phòng ngừa đã được kiểm chứng như giảm hút thuốc, mở rộng tiêm vaccine HPV, đồng thời cải thiện hệ thống tầm soát và chẩn đoán sớm ung thư. WHO cũng đề xuất cần rời khỏi cách tiếp cận lấy điều trị đắt đỏ làm trung tâm, thay vào đó xây dựng hệ thống quản lý ung thư tích hợp bao trùm phòng ngừa, phát hiện sớm, điều trị và chăm sóc giảm nhẹ.
