Gần đây, khi các thuốc điều trị béo phì nhằm giảm cân và kiểm soát đường huyết trở nên phổ biến, tầm quan trọng của việc theo dõi và quản lý tác dụng phụ cũng ngày càng tăng.
Wegovy của Novo Nordisk (hoạt chất semaglutide) tạo ra hiệu quả tương tự “GLP-1 (glucagon-like peptide-1)”, một hormone điều hòa cảm giác thèm ăn trong cơ thể. Thuốc tác động lên vùng dưới đồi của não—nơi kiểm soát hệ thần kinh tự chủ và hệ nội tiết—từ đó tăng cảm giác no và ức chế thèm ăn.
Mounjaro của Eli Lilly (hoạt chất tirzepatide) còn gắn vào thụ thể polypeptide hướng insulin phụ thuộc glucose (GIP), vì vậy cho thấy tác dụng ức chế thèm ăn mạnh hơn. Cả hai đều là thuốc đã chứng minh hiệu quả và độ an toàn trong các thử nghiệm lâm sàng chính thức; người bệnh béo phì khi sử dụng có thể kỳ vọng giảm cân.
Vấn đề nằm ở khả năng xảy ra một số tác dụng phụ. Trong một nghiên cứu quy mô lớn gần đây trên khoảng 66.000 người, nguy cơ viêm tụy ở bệnh nhân dùng thuốc tiêm giảm cân nhóm GLP-1 được ghi nhận tăng nhẹ. Theo dữ liệu báo cáo biến cố bất lợi của Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA), 30% trường hợp viêm tụy liên quan thuốc tiêm GLP-1 xảy ra trong tháng đầu sau khi dùng thuốc, và khoảng một nửa xảy ra trong vòng 3 tháng kể từ khi bắt đầu dùng.
Điều này không phải vì các thuốc này trực tiếp làm tổn thương tụy, mà chủ yếu liên quan đến việc giảm cân nhanh khi dùng thuốc. Khi cân nặng giảm nhanh trên 1,5kg mỗi tuần, gan tăng tiết cholesterol; đồng thời lượng ăn giảm khiến tiết mật và vận động túi mật cũng giảm. Thêm vào đó, thuốc tiêm GLP-1 còn làm chậm vận động đường mật, tạo môi trường dễ hình thành cặn mật hoặc sỏi mật. Khi sỏi mật làm tắc ống tụy, có thể dẫn đến viêm tụy cấp.
Đặc biệt, khi bắt đầu dùng thuốc điều trị béo phì, các triệu chứng như buồn nôn nhẹ hoặc khó tiêu ở giai đoạn đầu khá thường gặp nên nhiều bệnh nhân dễ xem nhẹ. Tuy nhiên, nếu xuất hiện △giảm cân trên 1,5kg mỗi tuần hoặc △phân màu xám nhạt △cảm giác khó chịu vùng thượng vị hoặc chướng bụng (bụng căng phồng, đầy tức), đây có thể là dấu hiệu cảnh báo sớm của sỏi mật hoặc viêm tụy.
Giáo sư Lee Si-young, Khoa Tiêu hóa, Bệnh viện Kangbuk Samsung, khuyến cáo: “Nếu sau khi dùng thuốc, không chỉ là khó chịu đơn thuần mà xuất hiện cơn đau dữ dội như bị đâm ở vùng thượng vị hoặc vùng bụng trên bên trái, có thể nghi ngờ viêm tụy cấp.”
Ông nói thêm: “Viêm tụy thường có đặc điểm khi nằm ngửa thì bụng căng và đau tăng lên, còn khi gập người về phía trước thì đau giảm. Nếu cơn đau lan từ bụng ra mạn sườn hoặc ra lưng, hoặc kèm sốt hay nôn ói dữ dội, cần đến bệnh viện ngay lập tức.”
Tuy vậy, ông giải thích: “Theo các kết quả nghiên cứu mới nhất, chưa có bằng chứng rõ ràng cho thấy bản thân thuốc tiêm GLP-1 làm tăng nguy cơ khởi phát hoặc tái phát viêm tụy. Chỉ vì có tiền sử viêm tụy mà không nhất thiết phải từ bỏ lợi ích điều trị của thuốc giảm cân, nhưng điều quan trọng là cần đánh giá trước các yếu tố nguy cơ theo từng cá nhân.”
