Video và ảnh về cuộc đổ bộ Mặt Trăng của Apollo 11 (Mỹ) đã bị dàn dựng trong studio.
Chính phủ Mỹ đang che giấu bằng chứng về việc sinh vật ngoài hành tinh đã đến Trái Đất.
Toàn thế giới đang bị chi phối bởi một hội kín gồm số ít người.
Con người vốn dĩ thích câu chuyện và dễ bị cuốn hút bởi những tình tiết kỳ lạ. Đây là một trong những yếu tố khiến chúng ta có thể sa vào thuyết âm mưu. Cũng vì vậy mà các thuyết âm mưu nêu trên đã hình thành những nhóm tín đồ.
Thuyết âm mưu có thể chia lớn thành hai loại. Thứ nhất là loại dừng lại ở mức giải trí; ba thuyết âm mưu ở trên phần lớn chỉ dừng ở kiểu “Thế nào, ly kỳ lắm đúng không?”. Nhưng loại thứ hai như “COVID-19 là dàn dựng, vắc-xin là trò lừa” hay “không hề có khủng hoảng khí hậu” thì nhằm tác động đến con người và xã hội. Những thuyết âm mưu này cản trở các hoạt động xây dựng hiện tại khỏe mạnh và tương lai bền vững.
Trước hết, chúng ta khá dễ tin. Mọi thứ bắt đầu từ một ví dụ nhỏ. Câu sau đây đã được trích dẫn suốt thời gian dài như một danh ngôn do Paul Joseph Goebbels, Bộ trưởng Tuyên truyền của Đức Quốc xã, để lại.
“Lời nói dối ban đầu bị phủ nhận, sau đó bị nghi ngờ, nhưng nếu lặp đi lặp lại thì cuối cùng người ta sẽ tin.”
Hãy nghĩ lại xem. Liệu ông ta có vừa tuyên truyền dối trá vừa tự thú chiến lược như vậy không? Nếu không phải nhật ký, hẳn ông ta sẽ không bao giờ viết công khai câu này. Goebbels cũng không ghi câu này trong nhật ký.
Hai tháng trước, một bài báo đã chỉ ra rằng câu “danh ngôn” lan truyền rộng rãi trên thế giới này thực ra là bịa đặt. (Nguồn: “Nói dối rằng ‘lặp lại lời nói dối thì sẽ thành sự thật’”, báo Hankyoreh, 14-02-2026.) Tuy nhiên, bài báo đó không xem xét bối cảnh và sự thật rằng những thông điệp tương tự đã được sử dụng trực tiếp để kích động người Đức, chứ không phải như một “chiến lược tuyên truyền” được thừa nhận.
Adolf Hitler từng nói điều tương tự. Trong tác phẩm dài dòng nhắm tới người Đức, 《Cuộc chiến của tôi》, Hitler khẳng định rằng “đám đông dễ bị lừa bởi một lời nói dối lớn hơn là một lời nói dối nhỏ”. Ở đây, “đám đông” không phải là quần chúng mà Hitler cùng Goebbels muốn tẩy não, mà là những người Đức đã (theo cách Hitler nghĩ) mắc lừa những lời dối trá do người Do Thái gieo rắc.
Thuyết âm mưu của Hitler mang tính “kép”. Ông ta phát tán thuyết âm mưu rằng “vì người Do Thái dùng lời nói dối lớn (thuyết âm mưu) để lừa người Đức nên Đức mới thua Thế chiến I”. Hãy nghe trực tiếp thuyết âm mưu kép của ông ta.
Bài học phản diện từ sự cực đoan của thuyết âm mưu
“Những người Do Thái có khả năng nói dối không chút ngần ngại và những kẻ Marxist là đồng bọn chiến đấu cùng họ, (lược) đã đổ trách nhiệm suy vong lên chính người đã một mình thể hiện ý chí và nghị lực siêu phàm.”
“Người đó” là Erich Ludendorff, Phó Tổng tham mưu trưởng Lục quân Đức, người đã lãnh đạo chiến tranh trong bối cảnh độc tài quân sự.
Đức Quốc xã giành được thế lực dựa trên “thuyết âm mưu về người Do Thái”. Nói cách khác, sau thất bại ở Thế chiến I, người Đức đã tích cực ủng hộ lập luận của Đức Quốc xã rằng mọi thứ đều là lỗi của người Do Thái. Huyền thoại “nhát dao sau lưng” — tức lập luận rằng quân đội Đức đã chiến đấu dũng mãnh ngoài mặt trận nhưng bị người Do Thái và cộng sản ở hậu phương phản bội nên mới thua trận — đã an ủi những người Đức đang tuyệt vọng.
Những người Đức vốn tự hào là duy lý đã tin theo một thuyết âm mưu vô lý, đưa Đức Quốc xã lên nắm quyền, rồi tích cực ủng hộ và tham gia khi cơn cuồng loạn lao dốc thành Holocaust. (Nếu lần theo toàn bộ quá trình này, ta sẽ thấy luận điểm “tính tầm thường của cái ác” do Hannah Arendt đưa ra mang tính phiến diện đến mức nào.)
Không có “vắc-xin” chắc chắn cho thuyết âm mưu. Ngay cả người thông minh với thành tích học tập khách quan cao cũng có thể sa vào thuyết âm mưu. Các chuyên gia nghiên cứu tâm lý học của thuyết âm mưu nói rằng khuynh hướng tính cách, hơn là trí thông minh, ảnh hưởng đến việc “nhiễm” thuyết âm mưu. Họ giải thích rằng người thích tìm kiếm mẫu hình hoặc có xu hướng dựa mạnh vào trực giác tương đối dễ sa vào thuyết âm mưu.
Cần cảnh giác với loại thuyết âm mưu muốn thay đổi xã hội. Đặc biệt, những thuyết âm mưu chỉ mặt một nhóm cụ thể là nguồn gốc của cái ác — như cách Đức Quốc xã nhắm vào người Do Thái — có nguy cơ cao kết hợp với quyền lực, hoặc dưới sự làm ngơ của quyền lực, để trượt dài thành thảm kịch. Thuyết âm mưu về gian lận bầu cử đã lan ở Mỹ và cũng lan rộng tại Hàn Quốc; ở trong nước, nó còn kết hợp với tâm lý bài Trung Quốc, nên là dạng cần nâng mức cảnh giác.
Khi căng thẳng tột độ và bạn muốn đổ lỗi cho một ai đó mà bạn không biết
Nhà tâm lý học Dan Ariely, trong cuốn sách phân tích thuyết âm mưu 《Misbelief》, cho rằng người rơi vào tình huống căng thẳng bất ngờ có thể sa vào trạng thái bất lực học được. (Người Đức thua Thế chiến I khi ấy bị đè nặng bởi gánh bồi thường chiến tranh khổng lồ.) Ông cảnh báo rằng khi căng thẳng tích tụ, nó sẽ thúc đẩy những niềm tin sai lầm. Rồi ở trung tâm của niềm tin sai lầm ấy, người ta đặt một “kẻ phản diện”; Ariely giải thích: “Từ xa xưa, con người đã yêu kẻ phản diện.” Có lẽ đó là cơ chế tâm lý muốn chuyển trách nhiệm: thay vì thừa nhận hiện tại khủng khiếp là do mình, người ta muốn tin rằng đó là kết quả do một thế lực nào đó tạo ra.
Một phần Ariely không đề cập là sự thương mại hóa thuyết âm mưu. Trên không gian internet tràn ngập đủ loại thuyết âm mưu được bịa ra chỉ để câu nhấp chuột. Những nội dung như vậy nhận được sự hậu thuẫn cơ bản từ những người có niềm tin xã hội - chính trị nhất định. Những người ban đầu tiếp cận vì tò mò dần dần bị cuốn vào “phễu” thuyết âm mưu, nơi các kỹ thuật marketing thu hút sự chú ý được vận dụng tinh vi.
Thuyết âm mưu xã hội - chính trị có thể tạo ra hậu quả không kém gì một đại dịch. Khía cạnh còn khủng khiếp hơn đại dịch của những thuyết âm mưu ấy là chúng tạo ra thù hận và phản ứng đối kháng.
Bất kỳ ai cũng có thể sa vào những thuyết âm mưu như vậy. Tôi cũng không ngoại lệ. Nếu bạn từng không nghi ngờ “danh ngôn” của Goebbels, thì phải xem như bạn đã khá dễ bị thuyết phục ngay từ đầu.
Bạn đang căng thẳng nặng nề? Bạn muốn đổ lỗi cho ai đó? Vậy hãy nhớ lời giải thích sau của Alan Moore, tác giả tiểu thuyết đồ họa sinh ra tại Anh.
“Người ta tin thuyết âm mưu vì nó khiến họ thấy dễ chịu hơn.”
