Không ít người chăm chỉ tập các môn như chạy marathon, đá bóng… rồi đột ngột than phiền đau bắp chân. Một nghiên cứu cho thấy nếu bắp chân đau dữ dội và kéo dài, cần nghi ngờ không chỉ là đau cơ đơn thuần mà là gãy do stress (gãy mỏi): tình trạng xương xuất hiện các vết nứt li ti.
Nhóm nghiên cứu của Đại học Tsukuba (tỉnh Ibaraki, Nhật Bản) đã phân tích 14 ca bệnh có gãy do stress hoặc phản ứng stress (phản ứng viêm ở giai đoạn trước gãy) xuất hiện ở cả hai xương chày. Theo kết quả, những bệnh nhân bị tổn thương ở cả hai xương chày chủ yếu là người tập trung vào các môn khiến chân chịu tải lặp đi lặp lại như marathon.
Vị trí tổn thương nằm ở đoạn giữa của xương chày ở cả hai chân. Điều này gợi ý rằng quá tải cơ học đối xứng tác động lên hai chân là nguyên nhân chính. Những người thường xuyên tập luyện cường độ cao có lẽ cần đặc biệt thận trọng.
Kết quả nghiên cứu này (Bilateral tibial stress fracture and stress reaction: A report of 14 cases) gần đây đã được đăng trên tạp chí học thuật quốc tế 〈JOS Case Reports〉.
Phương pháp điều trị gãy mỏi xương chày khác nhau tùy theo vị trí tổn thương. Tổn thương ở phía sau hoặc phía trong (sau-trong) của cẳng chân có thể hồi phục đầy đủ chỉ với điều trị bảo tồn như nghỉ ngơi và phục hồi chức năng. Ngược lại, nếu tổn thương ở vỏ xương phía trước (mặt trước) của cẳng chân thì khó tự lành. Khi đó, thường cân nhắc điều trị phẫu thuật bằng cách đặt vít trong ống tủy.
Gãy ở giai đoạn sớm không dễ phát hiện chỉ bằng chụp X-quang (X-ray). Nếu đau kéo dài, cần chụp cộng hưởng từ (MRI) hoặc chụp cắt lớp vi tính (CT) để xác định chính xác tình trạng.
Đau cơ đơn thuần thường xuất hiện ngay sau khi vận động và sẽ biến mất nếu nghỉ vài ngày. Trong khi đó, gãy mỏi gây cảm giác đau chói (đau khi ấn) đến mức giật mình khi dùng ngón tay ấn đúng điểm đau. Ngoài ra, giai đoạn đầu chỉ đau khi vận động, nhưng nếu nặng lên có thể đau cả khi đứng yên và thậm chí đau đến mức đang ngủ ban đêm cũng bị thức giấc.
Gãy mỏi thường xuất hiện trước ở một bên chân. Tuy nhiên, nếu lặp lại các bài tập khiến hai chân chịu tải giống hệt nhau, tổn thương có thể xảy ra ở cả hai chân. Đặc biệt, thanh thiếu niên đang trong giai đoạn phát triển hoặc người mới tập đột ngột tăng mạnh cường độ vận động có nguy cơ cao bị gãy khi xương chưa kịp thích nghi.
Để phòng ngừa gãy mỏi xương, cần tăng dần cường độ tập luyện, mang giày có khả năng hấp thụ lực tốt, và nên chạy trên đường urethane hoặc đường đất thay vì nhựa đường cứng. Một khi xuất hiện đau bắp chân, nên tạm dừng các môn vận động mạnh như marathon và chuyển sang các môn ít chịu tải trọng cơ thể như bơi lội hoặc đạp xe.
Câu hỏi thường gặp
Q1. Cả hai bắp chân đau cùng lúc, liệu có thể do giày hoặc miếng lót giày không?
A1. Có, hoàn toàn có thể. “Tổn thương hai bên” được ghi nhận trong nghiên cứu này xảy ra khi hai chân chịu quá tải đối xứng. Nếu tiếp tục mang giày thể thao đã cũ khiến lớp đệm mất tác dụng, hoặc dùng miếng lót không phù hợp với hình dạng vòm bàn chân, lực va đập từ mặt đất sẽ truyền gần như nguyên vẹn đến đoạn giữa của xương chày hai bên, làm tăng nguy cơ gãy mỏi. Nếu gần đây lượng vận động tăng lên rõ rệt, bạn nên kiểm tra trước tiên tình trạng mòn của đế giày.
Q2. Tôi được chẩn đoán gãy mỏi. Có phải tuyệt đối không được vận động và chỉ nằm trên giường không?
A2. “Nằm bất động trên giường” một cách tuyệt đối không phải là đáp án. Các hoạt động tạo tải trực tiếp lên vùng tổn thương như chạy hoặc nhảy phải tránh, nhưng trong phạm vi không gây đau, các bài tập aerobic cường độ thấp như bơi lội hoặc đạp xe trong nhà được khuyến nghị. Hoạt động phù hợp giúp thúc đẩy tuần hoàn máu, hỗ trợ tái tạo xương, đồng thời ngăn teo cơ do nghỉ quá lâu, từ đó giảm nguy cơ tái chấn thương khi quay lại tập luyện.
Q3. Vì sao các vận động viên tuổi teen tập luyện cường độ cao lại đặc biệt hay bị gãy vào mùa hè (tháng 7:9)?
A3. Có hai nguyên nhân chính tác động đồng thời. Thứ nhất, ở những nơi như Nhật Bản hoặc Hàn Quốc, nếu các giải đấu lớn tập trung vào mùa hè thì cường độ tập luyện có xu hướng tăng vọt trong thời gian ngắn. Thứ hai, khi trời nóng bức, đổ mồ hôi quá nhiều sẽ làm thất thoát khỏi cơ thể các khoáng chất thiết yếu cho sức khỏe xương như canxi và magiê. Trong tình trạng dinh dưỡng không đầy đủ, tốc độ “phá hủy” xương vượt tốc độ “tái tạo”, tạo môi trường dễ xuất hiện các vết nứt li ti trong xương.
