Hội chứng chân không yên phổ biến hơn nhiều người nghĩ, nhưng rất dễ bị nhầm với đau cơ, tê chân, giãn tĩnh mạch chi dưới… Không ít người vì vậy bỏ lỡ thời điểm điều trị phù hợp và phải chịu đựng tình trạng mệt mỏi mạn tính. Tiến sĩ Heo Kyung (chuyên khoa Thần kinh, Bệnh viện Dongnae Bongsaeng) — chuyên gia tại Hàn Quốc trong lĩnh vực động kinh và rối loạn giấc ngủ — trực tiếp chỉ ra vấn đề này. “Ghi chú của biên tập viên”
Một phụ nữ 58 tuổi đến phòng khám ngoại trú than phiền những triệu chứng như vậy. Từ 5 năm trước, khoảng 4-5 ngày mỗi tháng, cứ nằm xuống để ngủ là bà cảm thấy khó chịu từ dưới đầu gối rồi mới thiếp đi.
Thế nhưng khoảng hơn 1 năm trở lại đây, cảm giác khó chịu và khó tả ở chân nặng lên, bắt đầu xuất hiện gần như mỗi đêm. Dù cử động chân hoặc đứng dậy đi lại thì triệu chứng biến mất, nhưng vì quá khó để chìm vào giấc ngủ nên cuối cùng bà đã tìm đến bệnh viện.
Vì sao đặc biệt vào ban đêm, chân lại khó chịu?
Nghe qua, đây rất giống hội chứng chân không yên điển hình. Đây là một rối loạn giấc ngủ phổ biến. Người ta cho rằng hơn 5% dân số mắc bệnh này.
Tuy nhiên, ở trường hợp nhẹ (輕症), triệu chứng có thể xuất hiện gián đoạn rồi biến mất trong một thời gian khá dài, nên không ít người sống chung mà không điều trị. Ngược lại, nếu nặng từ mức trung bình (中等度) trở lên, triệu chứng có khả năng kéo dài mạn tính cao nên người bệnh thường phải đến bệnh viện.
Bệnh có thể khởi phát ở mọi lứa tuổi, từ thời thơ ấu đến giai đoạn trưởng thành muộn, nhưng đến 65 tuổi thì tần suất tăng dần theo tuổi. Khoảng 40-60% bệnh nhân có tiền sử gia đình; nếu có tiền sử gia đình, bệnh có xu hướng xuất hiện ở tuổi sớm hơn. Nữ giới nhiều gấp khoảng hai lần nam giới.
Vấn đề là do triệu chứng chủ yếu xuất hiện ở chân nên thường bị nhầm với đau cơ, chuột rút, phù chân, giãn tĩnh mạch, thoát vị đĩa đệm thắt lưng, viêm khớp, bệnh lý thần kinh ngoại biên… Vì vậy, số bệnh nhân đến gặp bác sĩ chuyên về rối loạn giấc ngủ càng ít hơn.
Có thể thực hiện các xét nghiệm để phân biệt với những bệnh có triệu chứng tương tự hội chứng chân không yên, nhưng không có phương pháp xét nghiệm nào có thể xác định chắc chắn chính hội chứng chân không yên. Do đó, chẩn đoán hoàn toàn dựa vào triệu chứng lâm sàng qua khai thác bệnh sử.
Nếu có các triệu chứng này, cũng nên nghi ngờ hội chứng chân không yên
Triệu chứng đặc trưng là thôi thúc muốn cử động chân. Thôi thúc này thường đi kèm cảm giác khó chịu, khó tả ở chân, hoặc được cho là bị khởi phát bởi chính cảm giác đó.
Các triệu chứng này bắt đầu hoặc nặng lên khi nghỉ ngơi hay không hoạt động, như khi nằm hoặc ngồi. Ngược lại, nếu vận động như đi bộ hay giãn cơ, thì ít nhất trong thời gian hoạt động đó, triệu chứng sẽ giảm một phần hoặc giảm hoàn toàn.
Triệu chứng chủ yếu, hoặc chỉ xuất hiện vào buổi tối hay ban đêm hơn là ban ngày. Cũng thường gặp tình trạng chân giật định kỳ trong lúc ngủ đi kèm.
Ở giai đoạn đầu, triệu chứng chỉ xuất hiện vào ban đêm, nhưng khi bệnh tiến triển, triệu chứng có thể xuất hiện cả ban ngày khi nghỉ ngơi. Đặc biệt, khi sử dụng phương tiện giao thông như xe buýt hoặc tàu hỏa trong thời gian dài, triệu chứng dễ bùng lên.
Đây là chuyện tôi từng nghe. Có một cụ bà ngồi trên xe buýt, triệu chứng nặng đến mức phải đứng dậy, rồi mệt quá lại ngồi xuống, cứ lặp đi lặp lại. Thế là tài xế xe buýt nổi nóng quát: “Người lớn tuổi sao lại làm vậy nguy hiểm thế”, rồi mắng bà một trận.
Xét nghiệm máu bình thường, vì sao vẫn lo thiếu sắt?
Các tình trạng gây thiếu sắt như suy giảm chức năng thận hoặc mang thai có thể gây hội chứng chân không yên. Tuy nhiên, đa số bệnh nhân có chỉ số sắt trong xét nghiệm máu nằm trong phạm vi bình thường.
Vì vậy, người ta cho rằng bệnh này liên quan đến thiếu sắt ở hệ thần kinh trung ương hơn là sắt trong máu. Sắt cũng tham gia vào chức năng của hệ dopamin. Thiếu sắt ở não và bất thường hệ dopamin được cho là có liên quan với nhau.
Khi dùng thuốc tác động dopamin cho bệnh nhân hội chứng chân không yên, nhiều trường hợp cải thiện rõ rệt, nên khả năng thiếu dopamin đã được đặt ra từ lâu. Tuy nhiên, người ta quan sát thấy dấu hiệu giảm biểu hiện thụ thể dopamin D2. Mức độ giảm thụ thể dopamin D2 đạt trạng thái cân bằng vào ban ngày. Nhưng theo nhịp sinh học, khi quá trình tạo dopamin giảm vào buổi tối, sẽ xảy ra tình trạng thiếu dopamin tương đối và được cho là làm xuất hiện triệu chứng hội chứng chân không yên.
Ngoài ra, còn có những cơ chế khác được nêu ra như tăng kích thích vỏ não hoặc bất thường đường dẫn truyền dopamin đi xuống tủy sống…, nhưng cần thêm nghiên cứu.
Nếu bỏ mặc, sẽ phát sinh vấn đề gì?
Hội chứng chân không yên mức độ nhẹ hoặc xuất hiện gián đoạn, nhờ nhu cầu ngủ tương đối mạnh nên nhìn chung ít gây tác động xã hội và y học đáng kể.
Ngược lại, nếu nặng từ mức trung bình trở lên, bệnh ảnh hưởng đáng kể đến sức khỏe. Thiếu ngủ mạn tính, mệt mỏi và buồn ngủ ban ngày, suy giảm khả năng tập trung - tư duy - sinh lực, lo âu và trầm cảm, giảm năng suất công việc… có thể kéo theo suy giảm toàn diện chất lượng cuộc sống.
Bằng chứng cho thấy bản thân hội chứng chân không yên trực tiếp làm tăng nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ hiện vẫn chưa nhất quán. Tuy nhiên, người ta đặt ra khả năng rằng các vận động chi lặp đi lặp lại thường đi kèm ở hội chứng chân không yên mức trung bình trở lên có thể làm tăng huyết áp và nhịp tim lặp đi lặp lại, làm rối loạn điều hòa huyết áp ban đêm, từ đó ảnh hưởng đến nguy cơ tim mạch dài hạn.
Điều trị như thế nào?
Điều trị trước hết bắt đầu từ việc kiểm tra tình trạng sắt. Ngay cả khi không thiếu máu, hội chứng chân không yên vẫn có thể nặng lên, vì vậy nếu thiếu sắt thì bổ sung sắt là một điều trị quan trọng. Trong hội chứng chân không yên, ngay cả khi chỉ số sắt nằm trong phạm vi bình thường thông thường, nếu dưới một ngưỡng nhất định thì vẫn được xem là thiếu và tiến hành điều trị sắt. Tuy nhiên, tự ý dùng quá liều sắt khi chưa xét nghiệm có thể gây vấn đề ngược lại, cần thận trọng; trong quá trình điều trị cũng phải kiểm tra định kỳ tình trạng sắt.
Cũng cần điều chỉnh lối sống. Duy trì giờ ngủ đều đặn, tập thể dục vừa phải một cách thường xuyên và giảm caffeine sẽ có ích. Tắm nước ấm trước khi ngủ hoặc massage chân, khi triệu chứng nặng thì đi bộ nhẹ hoặc giãn cơ cũng giúp cải thiện. Tuy nhiên, nên tránh vận động quá mức hoặc tập nặng vào giờ muộn.
Các thuốc như thuốc chống trầm cảm, thuốc chống loạn thần, thuốc kháng histamin… có thể làm nặng triệu chứng hội chứng chân không yên. Vì vậy cần xem lại hồ sơ dùng thuốc để kiểm tra thời điểm triệu chứng xấu đi có trùng với thời điểm dùng thuốc hay không.
Nếu triệu chứng xuất hiện thường xuyên hoặc gây cản trở giấc ngủ, có thể cân nhắc điều trị bằng thuốc. Tùy đặc điểm người bệnh, bác sĩ sẽ lựa chọn và kê đơn thuốc chủ vận dopamin (pramipexole, ropinirole) dùng cả trong điều trị Parkinson nhưng với liều thấp hơn nhiều, hoặc pregabalin (hoặc gabapentin) thuộc nhóm ligand alpha2-delta dùng cho đau thần kinh hoặc điều trị động kinh.
Với hội chứng chân không yên nặng không đáp ứng các điều trị khác, đôi khi cân nhắc opioid liều thấp, nhưng cần quản lý chuyên môn vì phải tính đến nguy cơ lệ thuộc và tác dụng phụ.
Triệu chứng chân khó chịu và muốn cử động mỗi khi đêm xuống rất dễ bị nghĩ là do mệt mỏi đơn thuần. Nhưng đó có thể là một bệnh lý mang tên hội chứng chân không yên; nếu không điều trị và để kéo dài, bệnh có thể cản trở giấc ngủ ngon và gây ảnh hưởng không tốt đến sức khỏe.
Heo Kyung, Giám đốc Trung tâm Y học Giấc ngủ Bệnh viện Dongnae Bongsaeng tốt nghiệp cử nhân, thạc sĩ tại Trường Y Đại học Yonsei, sau đó nhận bằng tiến sĩ y khoa tại cao học Đại học Kyung Hee. Giai đoạn đầu, ông cũng từng làm việc tại Bệnh viện Tưởng niệm Bongsaeng. Sau khi tu nghiệp về động kinh học tại Bệnh viện Đại học Yale (Mỹ), ông giữ chức giáo sư Khoa Thần kinh tại Bệnh viện Severance, đồng thời từng là Viện trưởng Viện Nghiên cứu Động kinh trực thuộc Trường Y Đại học Yonsei và Giám đốc Trung tâm Sức khỏe Giấc ngủ. Ông từng là Chủ tịch Hội đồng quản trị Hội Động kinh Hàn Quốc và Chủ tịch Hội Nghiên cứu Giấc ngủ Hàn Quốc, là chuyên gia uy tín trong lĩnh vực động kinh và rối loạn giấc ngủ trong nước. Ông cũng xuất hiện trên EBS “Danh y”, KBS “Bí mật Sinh - Lão - Bệnh - Tử”, MBC “Doctors”…
