Đến câu lạc bộ thể hình, không khó để gặp những người gần như bỏ qua việc tập luyện và chỉ vào phòng xông hơi. Lý do thì đủ kiểu: “không có thời gian”, “không đủ thể lực”, v.v. Cũng có người nghĩ làm vậy thì phí tiền hội viên.
Nhưng thực tế, ngày càng có nhiều nghiên cứu cho thấy chỉ riêng xông hơi cũng có lợi cho sức khỏe. Có thể có nhiều nguyên nhân và bối cảnh, nhưng chỉ cần nhìn vào Nhật Bản: nơi rất coi trọng việc tắm rửa và cũng là một trong những quốc gia có tuổi thọ hàng đầu thế giới, cũng đủ khiến người ta quan tâm đến mối liên hệ giữa tắm và sức khỏe. Chúng tôi đã tìm đọc các bài báo khoa học trên các tạp chí y học và y tế công cộng quốc tế, cùng các bài viết trên truyền thông sức khỏe, để xem xông hơi giúp ích gì cho sức khỏe của chúng ta.
Xông hơi dẫn dắt xu hướng sống khỏe tại Mỹ
Đài phát thanh công cộng Mỹ (NPR) đầu tháng này đưa tin rằng “tại Mỹ, xông hơi đang chiếm lĩnh xu hướng sống khỏe, thu hút thế hệ mới muốn tận hưởng những lợi ích của xông hơi vốn có truyền thống lâu đời”. Khi sự quan tâm của công chúng tăng lên, các ngành cung cấp trải nghiệm xông hơi cũng phát triển, và ngày càng nhiều địa phương tổ chức lễ hội xông hơi.
Ở New York và Minneapolis, lễ hội xông hơi đã được tổ chức định kỳ. Tại Seattle, mùa thu năm ngoái, lễ hội xông hơi đầu tiên đã khai mạc tại một “làng xông hơi” tạm thời được lắp đặt ngoài trời trong khuôn viên Bảo tàng Bắc Âu của địa phương. Làng xông hơi mang đến cho người tham gia cơ hội trải nghiệm nhiều loại hình: phòng xông hơi nhiệt làm bằng gỗ tròn, bồn nước nóng - bồn nước lạnh, và cả phòng xông hơi di động được cải tạo từ xe kéo cắm trại.
Trạng thái dễ chịu sau xông hơi “totonou”: hóa ra có tác dụng điều hòa sóng não
NPR cho biết trong giới trẻ Mỹ, ngày càng nhiều người “nghiện” trạng thái uể oải nhưng dễ chịu sau khi xông hơi, gọi là “totonou”. Một trong những lý do khiến số người thích xông hơi ở Mỹ tăng lên là vì việc tận hưởng trạng thái “totonou” đang trở thành mốt.
Cũng có nghiên cứu về trạng thái totonou. Đó là bài báo công bố tháng 01-2023 mang tên “Nghiên cứu về những thay đổi thần kinh do tắm xông hơi gây ra: Cơ sở thần kinh của trạng thái “totonou” (A study on neural changes induced by sauna bathing: Neural basis of the “totonou” state)”. Bài được đăng trên PLOS ONE, tạp chí do nhà xuất bản truy cập mở trong lĩnh vực y sinh “Public Library of Science (PLoS)” phát hành. Nghiên cứu do Vie Style, một công ty Nhật Bản chuyên đo điện não đồ, gửi đăng.
Trong bài, totonou (totonou·整う) là tiếng Nhật mang nghĩa “được sắp xếp gọn gàng”, “hài hòa”, “chỉnh chu”. Từ này thường được dùng để chỉ trạng thái khoái cảm tối ưu (sauna high) khi cơ thể và tinh thần trở nên trong trẻo, an yên sau khi xông hơi rồi ngâm lạnh và nghỉ ngơi.
Kết quả quan sát điện não đồ cho thấy não đạt đến trạng thái hoạt động hiệu quả hơn. Khi giao nhiệm vụ hành vi cho não trong trạng thái này, thời gian thực hiện giảm một cách có ý nghĩa. Nói cách khác, sau quy trình xông hơi 3 bước và đạt trạng thái totonou dễ chịu, não hoạt động hiệu quả hơn.
Xông hơi kích thích hệ tim mạch, hiệu quả sức khỏe tương đương chạy bộ nhẹ
Tác dụng của xông hơi rất đa dạng. Khi tiếp xúc với hơi nóng của phòng xông, điều dễ cảm nhận nhất là hiệu ứng kích thích tim mạch. Tiến sĩ Christopher Minson, nhà sinh lý học con người tại Đại học Oregon (Mỹ), người nghiên cứu về điều hòa thân nhiệt và tác động sức khỏe, giải thích với NPR rằng “xông hơi có tác dụng kích thích hệ tim mạch theo cách tương tự như vận động”. Khi nhiệt độ môi trường xung quanh tăng đột ngột, mạch máu giãn ra, nhịp tim tăng, máu dồn về da khiến cơ thể đổ mồ hôi, nhờ đó cơ thể được làm mát. Quá trình này khá giống với những gì xảy ra khi nhịp tim tăng trong lúc tập luyện. Theo nhiều nghiên cứu, hơi nóng của xông hơi cũng tăng cường hệ tim mạch theo cơ chế tương tự như vận động, theo lời Tiến sĩ Minson.
Tiến sĩ Sascha Ketelhut, nhà khoa học thể thao tại Đại học Bern (Thụy Sĩ), cho biết: “Kết quả nghiên cứu xác nhận rằng khi xông hơi, huyết áp và nhịp tim tăng lên tương tự như khi thực hiện hoạt động thể chất như chạy bộ nhẹ”.
Theo Ketelhut, khi bước vào phòng xông hơi truyền thống kiểu Phần Lan với nhiệt độ duy trì khoảng 80-93°C, cơ thể lập tức xuất hiện phản ứng stress. Khi phản ứng stress cấp tính xảy ra, hệ thần kinh giao cảm được kích hoạt để đối phó. Khi hệ giao cảm hoạt hóa do stress hoặc căng thẳng, nhịp tim tăng, mồ hôi chảy: và phản ứng “chiến đấu - bỏ chạy (fight-or-flight response)” tiếp diễn. Điều này cũng tương tự khi tập luyện. Sau khi giai đoạn căng thẳng do vận động, xông hơi, stress: đi qua, hệ thần kinh sẽ lắng lại: và sau quá trình đó, các chỉ số sức khỏe tim mạch được cải thiện.
Tiến sĩ tim mạch Setor Kunutsor của Đại học Manitoba (Canada) khuyến nghị: “Để đạt hiệu quả cải thiện sức khỏe tim mạch tối ưu, nên xông hơi ít nhất 3-4 lần mỗi tuần, mỗi lần tối thiểu 15 phút”.
Xông hơi thường xuyên làm giảm mạnh nguy cơ sa sút trí tuệ và Alzheimer
Cũng có nghiên cứu cho thấy tần suất xông hơi càng cao thì tỷ lệ mắc sa sút trí tuệ và Alzheimer càng giảm. Đây là kết luận trong bài báo “Xông hơi có mối liên hệ nghịch với sa sút trí tuệ và bệnh Alzheimer ở nam giới Phần Lan trung niên (Sauna bathing is inversely associated with dementia and Alzheimer's disease in middle-aged Finnish men)”, đăng trên số tháng 03-2017 của tạp chí “Age and Ageing”.
Theo dõi trung bình 20,7 năm cho thấy: nếu lấy nguy cơ mắc sa sút trí tuệ của nhóm nam giới xông hơi 1 lần/tuần là 1, thì nhóm xông 2-3 lần/tuần là 0,78, và nhóm xông 4-7 lần/tuần là 0,34. Nguy cơ mắc Alzheimer cũng thấp tương ứng, lần lượt ở mức 0,80 và 0,34.
Liệu pháp nhiệt như xông hơi cũng có tác dụng chống trầm cảm
Tiến sĩ Charles Raison, giáo sư tâm thần học và sinh thái học con người tại Đại học Wisconsin-Madison, nói với NPR rằng “khi tác động nhiệt độ cao lên cơ thể trong một khoảng thời gian nhất định, có thể thu được hiệu quả chống trầm cảm khá mạnh”. Ông giải thích lý do: “vì các đường dẫn trong não và cơ thể phụ trách điều hòa thân nhiệt chồng lấn đáng kể với các đường dẫn phụ trách tâm trạng, ham muốn và trạng thái cảm xúc”. Nhiệt độ cao ở đây bao gồm không chỉ xông hơi mà còn nhiều hình thức liệu pháp nhiệt khác.
Ông cũng giới thiệu kết quả nghiên cứu: trong một thử nghiệm đối chứng ngẫu nhiên năm 2016, dù quy mô nhỏ với khoảng 30 người, nhóm chỉ nhận liệu pháp tăng thân nhiệt toàn thân một lần cũng cho thấy triệu chứng trầm cảm giảm có ý nghĩa so với nhóm đối chứng nhận “điều trị giả”.
Theo nghiên cứu này, khi cơ thể tiếp xúc với nhiệt, nồng độ phân tử truyền tín hiệu miễn dịch interleukin-6 (IL-6) tăng vọt, và Tiến sĩ Raison suy đoán điều đó có liên quan đến việc cải thiện triệu chứng trầm cảm. IL-6 là phân tử do tế bào miễn dịch tiết ra trong giai đoạn đầu của phản ứng viêm và khi nhiễm trùng, giúp kích hoạt cơ chế phòng vệ trong cơ thể. Tuy nhiên, IL-6 nếu tiết quá mức có thể gây viêm khớp dạng thấp và viêm mạn tính.
Cũng giúp ngăn các bệnh hô hấp như hen suyễn, viêm phổi
Theo một nghiên cứu khác, xông hơi cũng có lợi cho sức khỏe hô hấp. Nghiên cứu năm 2017 của Trường Y Đại học Bristol (Anh) và Viện Nghiên cứu Y tế - Lâm sàng thuộc Đại học Đông Phần Lan cho thấy điều này. Theo đó, tần suất xông hơi càng tăng thì tần suất mắc các bệnh hô hấp cấp và mạn, bao gồm bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính, hen suyễn, viêm phổi, càng giảm.
Đây là kết quả khảo sát phát bệnh trong thời gian theo dõi trung bình 25,6 năm đối với 1.935 nam giới da trắng từ 42-61 tuổi. Nguy cơ mắc bệnh hô hấp nói chung của nhóm xông hơi 2-3 lần/tuần thấp hơn trung bình 27% trong khoảng tin cậy 95% so với nhóm xông 1 lần/tuần hoặc ít hơn. Nguy cơ viêm phổi của nhóm xông 2-3 lần thấp hơn 27% so với nhóm xông 1 lần, và nhóm xông 4 lần/tuần trở lên thấp hơn 37%.
