Khi ai đó xì hơi, mặc dù nhăn mặt vì mùi hôi thối, nhưng thực tế mùi hơi thối của chính mình lại cảm thấy dễ chịu hơn. Không chỉ đơn giản là cảm giác. Phản ứng khứu giác có sự tác động của cơ chế tâm lý và tiến hóa. Ngay cả khi là cùng một loại mùi, cảm giác khó chịu có thể khác nhau tùy thuộc vào 'ai là người phát ra'.
Gần đây, tờ báo hàng ngày của Anh, The Sun, đã tổng hợp các kết quả nghiên cứu đã được công bố trong các tạp chí học thuật, giới thiệu lý do tại sao mọi người cảm thấy mùi hơi thối của mình ít khó chịu hơn trong khi lại có phản ứng mạnh mẽ với hơi thối của người khác.
Xì hơi là hiện tượng sinh lý thải ra khí được tạo ra trong quá trình tiêu hóa. Thành phần chính bao gồm nitơ, oxy, carbon dioxide, hydro, metan, v.v. Theo một nghiên cứu được công bố trong tạp chí ⟪Gut⟫, trong đó có một lượng nhỏ khí chứa lưu huỳnh, đặc biệt là hydrogen sulfide được báo cáo là nguyên nhân chính gây ra mùi trứng thối đặc trưng.
Vấn đề là 'nguồn gốc' của mùi hơn là cường độ của nó. Trong một nghiên cứu được công bố trong ⟪European Journal of Social Psychology⟫, khi đánh giá mùi cơ thể, mùi mồ hôi, mùi phân, v.v., có xu hướng nhận thức ít khó chịu hơn nếu tin rằng mùi đó phát ra từ chính mình. Điều này được gọi là 'hiệu ứng nguồn gốc (source effect)'. Ngay cả khi là cùng một loại mùi cơ thể, cảm xúc phản ứng sẽ khác nhau tùy thuộc vào việc đó là của mình hay của người khác.
Liên quan đến điều này, nhóm nghiên cứu do giáo sư Richard J. Stevenson tại Đại học Macquarie, Úc, đã yêu cầu các tham gia viên ghi lại các mùi mà họ gặp trong cuộc sống hàng ngày và đánh giá mùi mồ hôi hoặc hơi thối của chính mình và của người khác. Kết quả cho thấy, các tham gia viên nhìn chung đánh giá mùi cơ thể của mình ít khó chịu hoặc ít ghê tởm hơn so với của người khác.
Nhóm nghiên cứu đã đề xuất rằng sự khác biệt này có thể liên quan đến việc tránh nhiễm trùng. Mùi cơ thể hoặc mùi phân của người khác có thể chứa mầm bệnh tiềm ẩn, và phản ứng ghê tởm đối với điều này có thể là một cơ chế bảo vệ bản thân khỏi bệnh tật.
Ngược lại, mùi của chính mình có thể đến từ hệ vi sinh vật trong ruột mà hệ miễn dịch của mình đã quen thuộc, do đó có thể được nhận thức là ít đe dọa hơn.
Giải thích khác là 'hiệu ứng tiếp xúc đơn giản (mere exposure effect)'. Đây là hiện tượng tâm lý cho thấy rằng khi một kích thích được tiếp xúc lặp đi lặp lại, cảm giác ghê tởm đối với kích thích đó có thể giảm đi. Trong một nghiên cứu được công bố trong tạp chí ⟪Perception⟫, 49 tham gia viên đã ngửi mùi quen thuộc và không quen thuộc và đánh giá cường độ và mức độ dễ chịu. Kết quả cho thấy, mùi không quen thuộc được nhận thức là mạnh hơn và khó chịu hơn.
Trong một thí nghiệm tiếp theo, 36 tham gia viên đã được tiếp xúc lặp đi lặp lại với mùi không quen thuộc. Theo thời gian, các tham gia viên đã dần đánh giá mùi đó một cách tích cực hơn. Nhóm nghiên cứu giải thích rằng mùi lạ có thể đi kèm với sự mơ hồ và không chắc chắn, do đó ban đầu có thể được nhận thức là đe dọa hơn.
Đánh giá về mùi cũng có thể thay đổi tùy thuộc vào trải nghiệm cảm xúc. Trong một nghiên cứu được công bố trong ⟪International Journal of Comparative Psychology⟫, 32 nữ tham gia viên đã chơi các trò chơi máy tính trong các điều kiện khác nhau khi tiếp xúc với mùi mới. Một nhóm đã trải qua trò chơi được điều chỉnh để không thể thắng, trong khi nhóm khác trải qua trò chơi vui vẻ và có phần thưởng tiền mặt. Sau đó, khi đánh giá mùi, nhóm có trải nghiệm tích cực đã đánh giá mùi đó dễ chịu hơn.
Các nghiên cứu này cho thấy phản ứng đối với mùi hơi thối không chỉ đơn thuần là do cường độ của mùi mà còn được hình thành bởi nhiều yếu tố phức tạp như nhận thức nguồn gốc, sự quen thuộc và bối cảnh cảm xúc. Hiện tượng dễ dãi với mùi của chính mình và phản ứng nhạy cảm hơn với mùi của người khác có thể là một thiên lệch tâm lý và có thể là một chiến lược tiến hóa để tránh nhiễm trùng.
