Өтгөн хатаж, гэдэс тавгүйрхэх үед эмийн оронд хамгийн түрүүнд санаанд ордог хүнсний нэг нь хатаасан чавга. Чавгыг хатааж бэлтгэсэн энэ бүтээгдэхүүн исгэлэн, чихэрлэг амттай, зажлуурлаг бүтэцтэй. Нэг үмхээр идэх хэмжээтэй тул хэд хэдээр нь шууд идэхэд амар төдийгүй ‘гэдсэнд тустай хүнс’ гэсэн ойлголт ч түгээмэл.
Хатаасан чавганд эслэг болон чихрийн спиртийн нэг төрөл болох сорбитол агуулагддаг. Эдгээр нь өтгөнийг зөөлрүүлж, бие засахад тусалдаг. Гэхдээ өтгөн хаталтад сайн гээд хэмжээг нь харгалзахгүй идэхээс өмнө нэг зүйлийг тооцох хэрэгтэй. Чавганы усыг зайлуулж хатаасан учраас ижил жинтэй шинэ чавганыхаас чихрийн агууламж, илчлэг нь хавьгүй өндөр. Өтгөн хаталтад тустай гэсэн шалтгаанаар хөнгөн зууш шиг идсээр байвал бодсоноосоо их чихэр, илчлэг авах эрсдэлтэй.
Шинэ чавганыхаас илчлэг 5 дахин, чихрийн агууламж 4 дахин өндөр
Хүнс, эмийн аюулгүй байдлын яамны мэдээллийн санд буй Үндэсний газар тариалангийн шинжлэх ухааны хүрээлэнгийн мэдээллээр 100 г хатаасан чавга 235 ккал илчлэгтэй бөгөөд 62.04 г нүүрс ус агуулдаг. Чихрийн агууламж нь 34.45 г, эслэгийнх 6.9 г байна. Харин 100 г шинэ чавга 44 ккал илчлэгтэй, 11.47 г нүүрс устай бөгөөд чихрийн агууламж нь 8.92 г, эслэгийнх 2.0 г байна. Ижил жингээр харьцуулахад хатаасан чавганы илчлэг 5.3 дахин, чихрийн агууламж нь ойролцоогоор 3.9 дахин өндөр байна.
Ийм их ялгаа гарах гол шалтгаан нь усны агууламж юм. Шинэ чавганы 87%-ийг ус эзэлдэг бол хатаасан чавганд энэ үзүүлэлт ердөө 33% байдаг. Чавгыг хатаахад ус нь ууршиж, ижил жинд ногдох чихэр болон шим тэжээлийн бодисын агууламж нэмэгддэг. Тиймээс ижил хэмжээгээр хэрэглэхэд хатаасан чавганаас авах чихэр, илчлэг шинэ чавганыхаас хавьгүй их болдог.
Мэдээж нэг удаад идэх бодит хэмжээ ихэвчлэн 100 г-аас бага. Хатаасан чавганы нэг удаагийн ердийн хэрэглээг 40 г буюу ойролцоогоор 4~5 ширхэг гэж үзвэл илчлэг нь 100 ккал-д дөхнө. Үүний чихрийн агууламж 13.8 г, эслэгийнх 2.8 г байна. Энэ тоо тийм ч их мэт санагдахгүй ч биеийн жин, цусан дахь сахарын түвшнээ хянаж байгаа хүмүүс анхаарах шаардлагатай. Савтай нь дэргэдээ тавиад хөнгөн зууш шиг үргэлжлүүлэн идвэл чихэр, илчлэгийн хэрэглээ огцом нэмэгдэнэ.
Хатаасан чавга өтгөн хаталтад тустай нь: эслэг, сорбитолын нөлөө
Хатаасан чавга бие засахад тустай байдаг нь зөвхөн эслэгтэй холбоотой биш. Түүнд уусдаг болон уусдаггүй эслэгээс гадна сорбитол ихээр агуулагддаг. Сорбитол нь чихэрлэг амт оруулдаг нүүрс ус буюу чихрийн спиртийн нэг төрөл бөгөөд гэдсэнд бүрэн шимэгддэггүй, ус татах шинж чанартай. Эслэг өтгөний хэмжээг нэмэгдүүлж, гэдэсний хөдөлгөөнийг дэмждэг бол сорбитол гэдсэн дэх усны хэмжээг нэмэгдүүлэн өтгөнийг зөөлрүүлэхэд тусалдаг.
Шинэ чавганд ч эслэг, сорбитол агуулагддаг. Харин хатаасан чавганы усны хэмжээ багассан тул эдгээр бодисыг харьцангуй өндөр агууламжтайгаар авах боломжтой. Хатаасан чавга өтгөн хаталтыг багасгадаг нь эмнэлзүйн судалгаагаар ч батлагджээ. АНУ-ын Айовагийн их сургуулийн судлаачид ‘Өтгөн хаталттай өвчтөнд хатаасан чавга болон псиллиумын үрийн хальсыг харьцуулсан санамсаргүй эмнэлзүйн туршилт’-аар хөнгөн болон дунд зэргийн өтгөн хаталттай насанд хүрэгчдэд эдгээр хоёр хүнсний үр нөлөөг харьцуулсан байна.
Хатаасан чавга хэрэглэсэн бүлгийн оролцогчид псиллиумын үрийн хальс хэрэглэсэн бүлгийнхээс долоо хоногт аяндаа бие засах давтамж нь нэмэгдэж, өтгөний байдал мэдэгдэхүйц сайжирчээ. Хатаасан чавганы эслэг, сорбитол болон бусад нэгдэл гэдэсний гүрвэлзэх хөдөлгөөн, өтгөн гадагшлалтыг хамтад нь дэмжсэн гэж судлаачид үзжээ. Полифенол зэрэг бусад бодис ч гэдэсний орчинд нөлөөлсөн байх боломжтой.
Нэг дор олныг идвэл гэдэс хий дүүрнэ: бусад хөнгөн зуушийг орлуулж, хэмжээг нь тохируулах хэрэгтэй
Хатаасан чавгыг эхнээсээ олноор идэхийн оронд биеийн байдлаа ажиглан хэмжээг нь тохируулах нь зүйтэй. Өмнө нь эслэг бага хэрэглэдэг байсан хүн гэнэт хатаасан чавга ихээр идвэл эслэг, сорбитолын нөлөөгөөр гэдэс хий дүүрэх, хэвлий хөөх шинж илэрч болно.
Лондоны Кингс коллежийн Эллен Леверийн судалгааны баг ‘Хатаасан чавга өтгөний хэмжээ, гэдсээр дамжих хугацаа, гэдэсний бичил биетэнд нөлөөлөх нь’ судалгаандаа 120 хүнийг хамруулж, хэрэглээний үр нөлөөг шинжилжээ. Үр дүнд нь хатаасан чавга хэрэглэсэн бүлгийн өтгөний жин болон бие засах давтамж нэмэгдсэн байна. Харин хатаасан чавга идсэний дараа хий ихээр үүсэх нь ч мэдэгдэхүйц нэмэгджээ.
Хатаасан чавганы шүүс ч өтгөн хаталтад тустай байж болно. Гэхдээ хатаасан чавга эсвэл түүний шүүсийг хэрэглэхдээ ‘эрүүл хүнс учраас ихээр хэрэглэж болно’ гэж бодохын оронд бүтээгдэхүүний шошгод тэмдэглэсэн нэг удаагийн хэрэглээний хэмжээ, чихрийн агууламж, илчлэгийг эхлээд шалгах нь зүйтэй.
Ялангуяа биеийн жин эсвэл цусан дахь сахарын түвшнээ хянаж байгаа бол хатаасан чавгыг тусдаа хөнгөн зууш болгон нэмэхгүй, харин өдөр тутам иддэг жигнэмэг, амттаны оронд хэрэглэх хэрэгтэй. Шууд идэж болохоос гадна жижиглэн хэрчиж, чихэргүй тараг эсвэл овьёосны агшаамалд нэмэхэд хялбар. Ингэхдээ зөгийн бал, сироп нэмэхийн оронд хатаасан чавганы өөрийнх нь чихэрлэг амтыг ашиглавал шаардлагагүй чихэр, илчлэгийн хэрэглээг бууруулж болно.
