Хөлбөмбөгчин Пак Жи Сон, марафонч Ли Бон Жү хоёулаа ‘хавтгай тавхайтай’ ч бусдаас илүү их, удаан гүйсэн тамирчид. Тэр ч байтугай Ли Бон Жүгийн зүүн хөл баруунаасаа 4 мм-ээс илүү том, өөрөөр хэлбэл ‘хоёр хөл нь өөр хэмжээтэй’ байжээ. Гэвч багаасаа хоёр хөл хавтгай байх нь насанд хүрсэн хойно нэг хөлийн нум нурж, өвдөлт үүсэхээс өөр бөгөөд сүүлийн тохиолдолд эмчид үзүүлэх шаардлагатай.
Хавтгай тавхай буюу ул хавтгайрах байдал (flatfoot) үнэхээр асуудалтай хөл үү? Удаан алхаж, гүйхэд хэцүү бөгөөд нас ахих тусам заавал эмгэг үүсдэг үү?
Заавал тийм биш. Багаасаа хоёр хөл нь хавтгай байсан хүн болон насанд хүрсний дараа нэг хөлийн нум нь шинээр нурж эхэлсэн хүн гаднаас харахад төстэй ч хөлийн байдал нь огт өөр.
Хоёр дахь тохиолдлыг зүгээр л ‘хавтгай тавхай’ гээд орхиж болохгүй. Нум доош сууж, өсгий болон хөлийн урд хэсгийн тэнхлэг хүртэл алдагдсанаар өвдөлт нэмэгдэнэ. Хүндэрвэл удаан алхах ч бэрх болдог.
Сөүл Бүмин эмнэлгийн Хөл, шагайн төвийн дарга, ортопедийн эмч Ан Жи Ён наймдугаар сарын 30-нд БНСУ-ын Хөл, шагайн нийгэмлэгээс хувийн эмнэлгийн эмч нарт зориулан зохион байгуулсан симпозиумд (Самсунг Сөүл эмнэлгийн Хавдрын эмнэлгийн танхим) ‘Хүүхдийн үеэс үргэлжилсэн насанд хүрэгчдийн хавтгай тавхай ба насанд хүрсэн хойно үүссэн хавтгай тавхай: Эмчилгээ нь юугаараа ялгаатай вэ’ сэдвээр илтгэл тавив. Тэрээр “энэ хоёр төрлийн хавтгай тавхайг нарийн ялган оношлох нь чухал” хэмээн онцолжээ.
Насанд хүрсний дараа үүсдэг ‘насанд хүрэгчдийн олдмол хавтгай тавхай’-г сүүлийн үед PCFD (Progressive Collapsing Foot Deformity·даамжран нурдаг хөлийн гажиг) хэмээх шинэ ойлголтоор тодорхойлох болсон. Энэ нь зүгээр л намхан нумтай хөл бус, шөрмөс, холбоос болон ясны тэнхлэг бүхэлдээ нурсан хөлийн гажиг гэсэн үг.
Эмчлэхгүй орхивол тасралтгүй даамжирч, улам хүндэрдэг онцлогтой.
Багаасаа хоёр хөл нь хавтгай байсан бол⋯ Заавал өвчин биш
Хавтгай тавхай гэдэг нь зогсож байх үед тавхайн дотор талын дагуух нум хэвийн хэмжээнээс намсах эсвэл бараг алга болсон байдлыг хэлнэ. Энэ нь төсөөлснөөс элбэг. БНСУ-ын насанд хүрсэн 1277 хүнийг хамруулсан нэгэн судалгаанд шинжилгээний шалгуур хангасан 789 хүний 8.8% нь өөрийгөө хавтгай тавхайтай гэж үзжээ.
Харин рентген зураг авч, таран яс-өлмийн ясны өнцгийг үнэлэхэд 22.1% нь хавтгай тавхайн ангилалд багтсан байна. Өөрийгөө хавтгай тавхайтай гэдгээ мэдэхгүй явдаг хүн ч асар олон гэсэн үг.
Тэдгээрээс хүүхэд үеэс үргэлжилсэн ‘уян хавтгай тавхай’ ихэнхдээ хоёр хөлд ижил төстэй илэрдэг. Нум намхан ч яс, холбоос, шөрмөс нь удаан хугацаанд уг байдалдаа дасан зохицож, тэнцвэрээ олсон байдаг. Ан Жи Ён үүнийг “намхан байрлалдаа тэнцвэрээ олсон тогтвортой бүтэц” гэж тайлбарлав.
Ийм тохиолдолд онцгой өвдөлт, үйл ажиллагааны алдагдал байхгүй бол заавал эмчлэх шаардлагагүй. Пак Жи Сон, Ли Бон Жү нар шиг хавтгай тавхайтай атлаа өндөр түвшний спортоор хичээллэж болдгийн учир нь энэ.
Гэхдээ энэ нь насан туршдаа ямар ч асуудалгүй байна гэсэн үг биш. Нум намхан байвал ачаалал болон шөрмөс, холбоост үйлчлэх хүчний чиглэл өөрчлөгдөнө. Удаан зогсох, алхах үед амархан ядарч, тавхай болон шагай өвдөж болно.
Дунд наснаас хойш бусад гажиг хавсрах тохиолдол ч бий. Хавтгай тавхай шууд шалтгаан болдог гэхээсээ илүү хөлийн нийт тэнхлэг ба ачааллын хуваарилалт харилцан нөлөөлдөг гэсэн үг.
40, 50 наснаас хойш нэг хөлийн нум намсах уу?⋯ Эндээс нөхцөл өөр болно
Хавтгай тавхай үнэхээр асуудал болдог нь өөр тохиолдол юм. Өмнө нь хэвийн байснаа дунд наснаас хойш нэг хөлийн нум аажмаар намсахыг хэлнэ. Учир нь хөл бүхэлдээ гажиж эхэлсэн байдаг.
Ихэнхдээ шагайн дотор талын ‘шилбэний арын шөрмөс’ (posterior tibial tendon, хөлийн дотор талын нумыг тулдаг шөрмөс) элэгдэн доройтохоос эхэлдэг. Дараа нь нумыг барьж тогтоодог холбоос суларч, өсгий гадагш хазайн, хөлийн урд хэсэг дэлгэгдэнэ. Ингэснээр хөлийн тэнхлэг аажмаар алдагддаг.
Эхний үед шагайн дотор тал өвдөж, удаан алхахад амархан ядрах төдий байна. Харин гажиг даамжрахад өвдөлт гадна тал руу шилжинэ. Дотор талын өвдөлт ариллаа гэж баярлах хүн ч байдаг. Гэвч энэ нь эдгэрч буй бус, өвчин улам даамжирч буйн шинж юм.
Тиймээс Ан Жи Ён хувийн эмнэлгийн эмч нарт юуны өмнө хоёр зүйлийг асууж тодруулахыг онцолжээ. “Хөлийн нум хэзээнээс ингэж намссан бэ?”, “Хоёр хөл хоёулаа юу, эсвэл зөвхөн нэг хөл үү?”
Тэрээр энэ хоёр асуултыг “оношилгооны тал хувь” гэж тодорхойлов. Багаасаа хоёр хөл ижил төстэй хавтгай байсан бол үргэлжилсэн хэлбэр байх магадлал өндөр. Харин сүүлийн 1-2 жилийн дотор зөвхөн нэг хөлийн нум мэдэгдэхүйц намссан бол насанд хүрэгчдийн олдмол хавтгай тавхайг сэжиглэх хэрэгтэй. Гаднаас харахад төдийлөн ялгаагүй мэт боловч утга, оношилгооны арга, эмчилгээ нь бүхэлдээ өөр.
Зүгээр орхивол алхахад ч хэцүү болно⋯ Яагаад ‘цаг хугацаатай уралдах’ шаардлагатай вэ?
PCFD тасралтгүй даамжирвал алхах үйл ажиллагаанд шууд нөлөөлнө. Тэнхлэг алдагдахад биеийн жинг даах, хөлийг газраас түлхэх үр ашиг буурдаг.
Эхэндээ зөвхөн удаан алхахад өвддөг байсан бол сүүлдээ тэгш газар алхахад ч амархан ядарна. Өлмий дээрээ зогсоход хэцүү болно. Хөлийн гадна талын бүтцүүд хоорондоо мөргөлдөж, өвдөлт нэмэгдэхийн зэрэгцээ хөл аажмаар хөшнө. Ийм шатанд хүрвэл өдөр тутмын амьдралд хүндрэл учирна.
Тиймээс эмчилгээ нь цаг хугацаатай уралдах асуудал юм. Уян хатан байдал хадгалагдсан үед үеийг хамгаалангаа гажгийг засах боломжтой. Харин хөшингө шатанд шилжвэл эмчилгээний сонголт эрс цөөрнө.
Эхний шатанд өвдөлтийг багасгаж, даамжралыг сааруулахыг зорьдог. Шилбэний арын шөрмөсний үрэвсэл хүнд байвал алхалтын зориулалттай чигтэй гутал эсвэл өвдөгнөөс доош богино гипсээр тодорхой хугацаанд амраасны дараа тулгуур хэрэгсэл, булчин чангалах дасгал, тэнцвэрийн бэлтгэлийг үргэлжлүүлнэ.
Гэвч 3-6 сарын турш ажигласан ч өвдөлт үргэлжлэх эсвэл гажиг даамжирвал мэс засал хийхийг авч үзнэ. Хожуу илрүүлбэл нөхцөл байдал улам төвөгтэй болно. Учир нь шөрмөс, холбоос, ясыг хамтад нь засах цогц нөхөн сэргээх мэс засал шаардлагатай болж болзошгүй.
Гажиг даамжирч, гараар ч засагдахгүй хөшингө шатанд орон, таран доорх үе зэрэгт үений үрэвсэл үүсвэл ‘таран доорх үеийг бэхлэх мэс засал’ эсвэл ‘хоёр, гурван үеийг бэхлэх мэс засал’ шаардлагатай байж болно. Гажиг шагайн үе хүртэл даамжирч, үений гадаргуу гадагш хазайвал ‘дельта холбоосыг нөхөн сэргээх мэс засал’-ыг авч үзэж болно. Үе хөшсөн эсвэл үений үрэвсэл хавсарсан бол ‘шагайн үеийг бэхлэх мэс засал’ эсвэл ‘хиймэл үе солих мэс засал’-ыг хүртэл авч үздэг.
Юуны өмнө гутлын улавч бодох хэрэггүй⋯‘Жингээ ачаалж зогсоод’ рентген зураг авахуулах нь эхний алхам
Тиймээс насанд хүрсний дараа хөлийн хэлбэр өөрчлөгдөж эхэлсэн бол зориулалтын улавч хайхаас өмнө шалтгааныг нь тогтоох хэрэгтэй. Хэвтэж эсвэл сууж байхад нум хадгалагдсан мэт харагдавч босоход нурдаг тохиолдол бий.
Иймд жингийн ачаалалтай байрлалд хөл, шагайн рентген зураг авч, нум болон өсгийн тэнхлэг, баруун зүүн талын ялгааг эхлээд шалгана. Шаардлагатай бол MRI эсвэл жингийн ачаалалтай CT шинжилгээгээр шилбэний арын шөрмөс, холбоосын гэмтэл болон үений тэнхлэгийг илүү нарийвчлан үнэлэх хэрэгтэй.
[Шалгах жагсаалт] “Тэгвэл миний хөл ямар вэ?”⋯ Хоёр төрлийн хавтгай тавхайн ялгааг нэг дороос
| Өөрийгөө шалгаад үзээрэй | Тийм | Үгүй |
| Бага насны зургаа харахад ч хоёр хөл тань одоогийнх шиг хавтгай байсан уу? | □ | □ |
| Сүүлийн хэдэн жилийн дотор зөвхөн нэг хөл тань илүү хавтгай болсон уу? | □ | □ |
| Зөвхөн нэг талын гутлын ул ердийнхөөс өөрөөр элэгдэж эхэлсэн үү? | □ | □ |
| Шагайн дотор талын товгор ясны ар хэсгийг дарахад өвдөж эсвэл хавдаж байна уу? | □ | □ |
| Араас харахад нэг талын өсгий онцгой ихээр гадагш хазайсан байна уу? | □ | □ |
| Нэг хөлөөрөө өлмий дээрээ зогсоход хэцүү эсвэл олон давтахад өвдөж байна уу? | □ | □ |
| Өмнө нь шагайн дотор тал өвддөг байсан бол сүүлийн үед гадна тал хүртэл өвдөж эхэлсэн үү? | □ | □ |
Эдгээрээс хэд хэд нь тохирч байлаа гээд шууд PCFD буюу олдмол хавтгай тавхай гэж үзэхгүй. Гэхдээ насанд хүрсний дараа нэг хөлийн нум аажмаар нурж, өвдөлт болон алхалтын хүндрэл давхар илэрч байвал “зүгээр л хавтгай тавхай биз” гээд хайхрахгүй өнгөрөөж огт болохгүй.
Хамгийн чухал нь хөлийн нум хэр намссан бэ гэдэг бус. Багаасаа намхан хэвээр тогтвортой байсан уу, эсвэл насанд хүрсний дараа шинээр нурж эхэлсэн үү гэдэг нь чухал. Учир нь гаднаас төстэй харагдсан ч ‘зүгээр хавтгай тавхай’ болон ‘хөлийн гажиг’ хоёр тодорхой ялгаатай.
