Sau khi vượt mốc 7,6 triệu lượt xem tại Hàn Quốc, bộ phim “Spider-Man: Brand New Day” tiếp tục cán mốc doanh thu phòng vé toàn cầu 2 tỷ USD. Khi sức hút của phim tăng mạnh, năng lực tái tạo cơ thể phi thực tế của phản diện “Lizard” trong loạt phim cũng thu hút sự chú ý trở lại.
Tái tạo trong phim và điều trị bằng tế bào gốc ngoài đời là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau. Vậy trong thực tế, nếu nuôi cấy thật nhiều tế bào gốc rồi đưa vào cơ thể, hiệu quả tái tạo có tăng lên hay không?
Ngày 20, 365mc công bố tài liệu phân tích câu hỏi này, đồng thời nêu những điểm cần lưu ý khi nuôi cấy tế bào gốc ngoài cơ thể hoặc tiêm nhiều lần.
Trong loạt phim Spider-Man, nhà khoa học Connors tiến hành thí nghiệm áp dụng khả năng tái tạo của thằn lằn lên con người để phục hồi cánh tay đã mất. Cuối cùng, một biến dị ngoài dự kiến xảy ra khiến ông biến thành Lizard.
Bối cảnh trong phim khác xa nghiên cứu tế bào gốc ngoài đời. Trên thực tế, trong y khoa và nghiên cứu, các nhóm đang tìm cách ứng dụng tế bào gốc trung mô thu được từ mỡ hoặc tủy xương… để hỗ trợ phục hồi mô bị tổn thương.
Tăng số lượng tế bào không đồng nghĩa chức năng cũng tốt hơn
Khi cần, có thể nuôi cấy tế bào gốc trung mô ngoài cơ thể để tăng số lượng tế bào. Tuy nhiên, 365mc cho rằng không thể khẳng định số lượng tế bào tăng thì hiệu quả điều trị cũng tăng tương ứng.
Bác sĩ Kim Jung-eun, giám đốc Trung tâm Tế bào gốc mỡ 365mc, nói: “Không thể đơn giản cho rằng chỉ vì nuôi cấy để tăng số lượng tế bào thì hiệu quả điều trị cũng sẽ cao hơn”, đồng thời nhấn mạnh “cần cân nhắc tổng thể môi trường nuôi cấy và thời gian nuôi cấy, số lần chuyển cấy, phương thức đông lạnh - bảo quản…”
365mc dẫn một trong các căn cứ là bài báo khoa học về tế bào gốc nguồn gốc mỡ do nhóm nghiên cứu Đại học Sapienza Roma công bố năm 2020.
Bài báo cho biết, càng lặp lại “nuôi cấy chuyền” (chuyển một phần tế bào đã phát triển sang bình nuôi mới rồi tiếp tục nuôi), tế bào gốc nguồn gốc mỡ càng dần biệt hóa và một số chức năng ức chế phản ứng miễn dịch cũng có thể suy giảm. Nhóm này cũng nhận định chức năng điều hòa miễn dịch của tế bào có thể thay đổi tùy môi trường nuôi cấy.
Tuy vậy, đây không phải thử nghiệm lâm sàng tiêm trực tiếp tế bào gốc cho bệnh nhân để so sánh hiệu quả. Bài báo tổng hợp nhiều nghiên cứu trước đó để xem xét các biến đổi tế bào có thể xuất hiện trong quá trình nuôi cấy. Vì thế, không thể kết luận ngay rằng nuôi cấy càng nhiều thì hiệu quả điều trị thực tế sẽ giảm.
Tiêm hai lần xuất hiện phản ứng viêm: Nhưng kết quả mới chỉ ở “thí nghiệm trên ngựa”, chưa phải trên người
365mc cũng giới thiệu nghiên cứu năm 2017 của Đại học Texas A&M, xem xét phản ứng có thể xuất hiện khi tiêm lặp lại tế bào gốc.
Theo bài báo, nhóm nghiên cứu chia 18 con ngựa thành ba nhóm và tiêm tế bào gốc trung mô nguồn gốc tủy xương đã nuôi cấy vào khớp hai lần, cách nhau 4 tuần.
Mỗi nhóm gồm 6 con: nhóm dùng tế bào của chính mình nhưng trong 48 giờ cuối trước khi tiêm, thay huyết thanh thai bò (FBS) bằng huyết thanh tự thân để giảm mạnh nhiễm protein nguồn gốc bò; nhóm dùng tế bào của cá thể khác nhưng xử lý theo cùng cách; và nhóm dùng tế bào của chính mình nhưng không trải qua quy trình giảm nhiễm FBS như trên.
Huyết thanh thai bò (FBS) là huyết thanh tách từ máu thai bò, từ lâu được dùng rộng rãi trong môi trường nuôi cấy để cung cấp các thành phần cần thiết cho tế bào phát triển và tăng sinh. Tuy nhiên, khi nuôi cấy tế bào bằng FBS, protein nguồn gốc bò có thể còn lưu lại trong tế bào và có khả năng trở thành nguyên nhân gây phản ứng miễn dịch sau khi đưa vào cơ thể.
Sau lần tiêm thứ nhất, không ghi nhận khác biệt rõ rệt giữa các nhóm. Nhưng sau lần tiêm thứ hai, ở nhóm dùng tế bào của cá thể khác và nhóm dùng tế bào tự thân không qua quy trình loại bỏ FBS, số lượng “tế bào có nhân” trong dịch khớp (bao gồm cả tế bào viêm…) tăng lên. Trong đó, ở nhóm tế bào tự thân, chỉ số đau cũng xấu đi.
Nhóm nghiên cứu nêu khả năng hệ miễn dịch đã nhận diện tế bào của cá thể khác khi tiêm lại. Họ cũng cho rằng protein nguồn gốc bò còn sót lại trong tế bào trong quá trình nuôi cấy có thể đã ảnh hưởng đến phản ứng viêm.
Tuy nhiên, đây là thí nghiệm trên động vật: đưa tế bào nguồn gốc tủy xương đã nuôi cấy vào khớp của ngựa. Chỉ dựa vào kết quả này, không thể nói rằng tiêm lặp lại tế bào gốc mỡ tự thân ở người sẽ gây phản ứng tương tự.
Dù là tế bào của mình, kết quả có thể khác tùy “nuôi cấy thế nào”
365mc cũng dẫn nghiên cứu tiếp theo do cùng nhóm tại trường đại học này công bố năm 2021. Lần này, tất cả đều dùng tế bào gốc trung mô lấy từ tủy xương của chính ngựa, nhưng thay đổi phương pháp nuôi cấy.
Nhóm nghiên cứu chia 18 con ngựa thành ba nhóm, mỗi nhóm 6 con. Họ cho thêm dịch nổi tủy xương của chính con ngựa vào môi trường nuôi cấy, hoặc trộn dịch nổi tủy xương lấy từ nhiều con ngựa để sử dụng; nhóm còn lại dùng FBS. Sau đó, họ tiêm tế bào tự thân đã nuôi cấy vào khớp hai lần.
Ở nhóm được tiêm tế bào nuôi cấy bằng FBS, tình trạng sưng quanh khớp và tăng dịch khớp nổi bật hơn hai nhóm còn lại. Nhóm nghiên cứu cũng xác nhận, trong các thử nghiệm dùng huyết thanh và dịch khớp, các kháng thể nhận diện protein bò đã tấn công tế bào nuôi cấy bằng FBS, gây hiện tượng chết tế bào.
Tuy nhiên, cần xem xét cả điều kiện thí nghiệm. Ở lần tiêm tế bào thứ hai, nhóm nghiên cứu đồng thời tiêm thêm thành phần vi khuẩn gọi là lipopolysaccharide (LPS) để tạo tình trạng viêm tại khớp. Khi đó, nhóm nuôi cấy bằng FBS đau nặng hơn. Vì vậy, khó diễn giải nghiên cứu này theo hướng “tiêm tế bào gốc tự thân nuôi cấy bằng FBS sẽ gây viêm ở người”.
Ông Kim Jin-ok, giám đốc viện nghiên cứu Monitcell, nói: “Không chỉ nguồn gốc tế bào gốc, mà còn cần xem xét tế bào được nuôi cấy trong điều kiện như thế nào”.
Tế bào của mình nhưng không nuôi cấy thì chắc chắn an toàn?: Cũng không hẳn
Phía 365mc cũng nhấn mạnh ưu điểm của tế bào tự thân không nuôi cấy: không có bất tương hợp miễn dịch có thể xảy ra khi dùng tế bào của người khác, đồng thời tránh được việc trạng thái tế bào thay đổi do nuôi cấy dài ngày hoặc bị phơi nhiễm với thành phần của môi trường nuôi cấy.
Phân đoạn mô đệm - mạch máu (SVF) thu từ mỡ tự thân là một ví dụ điển hình. Tuy nhiên, hiểu SVF như một “khối tế bào gốc” thì không chính xác. Theo tài liệu của Bộ An toàn Thực phẩm và Dược phẩm, đây là hỗn hợp chứa nhiều loại tế bào, không chỉ tế bào gốc nguồn gốc mỡ mà còn có nguyên bào sợi, tế bào miễn dịch, tế bào nội mô vi mạch, tế bào tiền thân mỡ…
Tế bào tự thân không nuôi cấy cũng không tự động bảo đảm an toàn và hiệu quả điều trị. Hiệu quả kỳ vọng và rủi ro sẽ khác nhau tùy việc tách loại tế bào nào và tách ra sao, tiêm vào đâu, và nhằm điều trị bệnh gì.
Ngay cả tế bào đã được nuôi cấy - tăng sinh cũng không phải thứ mà các cơ sở y tế tại Hàn Quốc có thể tùy ý tiêm cho bệnh nhân như một dịch vụ khám chữa bệnh thông thường. Cần sử dụng dược phẩm sinh học tiên tiến đã được cấp phép, hoặc tuân thủ các thủ tục theo luật như thử nghiệm lâm sàng, nghiên cứu lâm sàng - kế hoạch điều trị trong y học tái tạo tiên tiến…
Bộ Y tế và Phúc lợi Hàn Quốc đã triển khai chế độ điều trị y học tái tạo tiên tiến vào tháng 2-2025. Việc được chỉ định là cơ sở y học tái tạo không đồng nghĩa có thể lập tức thực hiện mọi liệu pháp tế bào. Cơ sở y học tái tạo phải nộp nghiên cứu lâm sàng hoặc kế hoạch điều trị lên hội đồng thẩm định và chỉ được triển khai y học tái tạo tiên tiến theo kế hoạch đã được phê duyệt. Theo cơ chế hiện hành, với điều trị rủi ro trung bình - cao, còn phải trải qua nghiên cứu lâm sàng y học tái tạo tiên tiến trước đó có cùng mục tiêu và nội dung.
Bác sĩ Kim Jung-eun nói: “Nếu đang cân nhắc điều trị hay can thiệp bằng tế bào gốc, cần kiểm tra đó có phải quy trình được cho phép trong nước hay không, dùng loại tế bào nào, và có đủ căn cứ để xem là an toàn khi tiêm nhiều lần hay không”, đồng thời cho rằng “nên trao đổi với bác sĩ chuyên khoa để quyết định có điều trị hay không”.
