"Khi mang thai tôi được nói là huyết áp hơi cao, nhưng sinh xong thì chẳng phải sẽ ổn lại sao."
Nhiều phụ nữ rồi cũng gác lại nỗi lo, nghĩ rằng chỉ cần sinh con là mọi chuyện sẽ được giải quyết. Đó là những người từng bị tăng huyết áp khi mang thai, tức từng trải qua tiền sản giật (tên gọi trước đây là nhiễm độc thai nghén).
Số phụ nữ mắc tình trạng này đang tăng lên. Theo thống kê sinh năm 2024 của Cơ quan Thống kê Hàn Quốc, độ tuổi sinh con đầu lòng của phụ nữ Hàn Quốc đã tăng lên mức trung bình 33,1 tuổi. Đây là mức cao nhất kể từ khi bắt đầu tổng hợp thống kê liên quan vào năm 1990.
Thai kỳ ở độ tuổi cao làm tăng nguy cơ tiền sản giật. Số liệu của Cơ quan Đánh giá và Thẩm định Bảo hiểm Y tế cho thấy số người khám chữa bệnh liên quan đến tiền sản giật đã tăng khoảng 70% trong giai đoạn 2016-2020.
Thế nhưng, điều đáng sợ hơn cả lại nằm ở chỗ vượt cạn thành công chưa phải là "hồi kết". Khi huyết áp trở về bình thường, cả bệnh viện lẫn người bệnh thường ngừng theo dõi. Trong khoảng thời gian đó, mạch máu vẫn có thể âm thầm bị tổn thương và để lại di chứng.
Càng sinh muộn, rủi ro mạch máu càng lớn
Ngày 22-05 hằng năm là Ngày Thế giới về tiền sản giật. Các tổ chức sức khỏe bà mẹ trên toàn cầu như Quỹ Tiền sản giật và Hiệp hội Quốc tế về Tăng huyết áp Thai kỳ đã cùng nhau thiết lập ngày này vào năm 2017.
Chủ đề năm nay là “Hãy biết các triệu chứng của cô ấy(Know Her Symptoms)”. Gần đây, giới y khoa nhấn mạnh rằng tiền sản giật không chỉ xảy ra trong thai kỳ mà còn có thể xuất hiện tới tối đa 6 tuần sau sinh, vì vậy chủ đề mang thông điệp nhận biết cả các triệu chứng sau sinh.
Tuổi càng cao, mạch máu càng xơ cứng và tình trạng viêm mạn tính cũng tích tụ. Vì thế, quá trình mạch máu nhau thai bám rễ vào thành tử cung càng kém ổn định. Về mặt y khoa, từ đủ 35 tuổi trở lên được phân loại là thai kỳ lớn tuổi.
Tên gọi trước đây của bệnh này, “nhiễm độc thai nghén”, thực chất là cách gọi sai. Cách đặt tên khiến người ta tưởng có độc tố dâng lên, nhưng thực tế không liên quan đến cơ chế bệnh.
Tiền sản giật(子癎前症) cũng được gọi là tiền co giật(前子癎症). Sản giật biểu hiện bằng các cơn co giật toàn thân hoặc hôn mê trong thời kỳ mang thai hoặc quanh thời điểm sinh. Ở tiền sản giật, huyết áp tăng kèm theo protein niệu. Khi tiền sản giật nặng lên sẽ chuyển thành sản giật.
Nguyên nhân của tiền sản giật nằm ở nhau thai. Nếu ở giai đoạn đầu thai kỳ, mạch máu nhau thai không bám rễ đúng cách vào thành tử cung, việc cung cấp dòng máu sẽ bị rối loạn. Mạch máu toàn thân của sản phụ bị tổn thương, và sau tuần thai thứ 20 huyết áp tăng vọt, protein xuất hiện trong nước tiểu. Nặng hơn có thể tấn công cả não, gan, thận và mắt.
Phương pháp điều trị căn bản nhất là sinh nở. Có thể dùng thuốc để hạ huyết áp, nhưng không có cách nào sửa chữa nhau thai là nguyên nhân. Khi nhau thai được lấy ra, triệu chứng thường cải thiện. Do nguyên nhân vẫn chưa được làm rõ hoàn toàn, nên dù đã qua nhiều thập kỷ, các lựa chọn điều trị cũng không thay đổi nhiều.
Sinh xong là hết? Trái tim vẫn "ghi nhớ" tổn thương
Vì vậy, nhiều phụ nữ nghĩ rằng đó là “kết thúc”. Huyết áp cũng trở lại bình thường.
Sau khi trải qua quá trình này và quay lại sinh hoạt thường ngày, có những phụ nữ dễ hụt hơi hoặc chỉ leo vài tầng cầu thang cũng thấy tim đập thình thịch. Phần lớn không nghĩ rằng điều đó có liên quan đến việc sinh nở.
Chính khoảnh khắc đó mới là vấn đề. Dù các chỉ số trông có vẻ bình thường, vết thương mà mạch máu phải chịu không biến mất. Không ít sản phụ vẫn tăng huyết áp kéo dài ngay cả sau 3 tháng sau sinh; trường hợp nặng có khi mất tới 2 năm để huyết áp và protein niệu trở về bình thường.
Bận chăm con khiến họ không dám nghĩ đến việc khám kiểm tra. Cơ thể trông đã như bình thường, nhưng tổn thương mạch máu trong thời gian đó vẫn âm thầm tích tụ.
Một phân tích gộp do nhóm nghiên cứu Đại học Keele (Anh) công bố năm 2017, phân tích dữ liệu của hơn 6,5 triệu phụ nữ trên toàn thế giới, cho thấy phụ nữ từng bị tiền sản giật sau đó có nguy cơ suy tim cao hơn khoảng 4 lần, nguy cơ đột quỵ cao hơn khoảng 2 lần. Ngay cả khi tính đến tuổi tác, béo phì và đái tháo đường, nguy cơ vẫn không thay đổi. Dấu vết mà tiền sản giật để lại lên mạch máu, nội mô và chuyển hóa có thể kéo dài tới nhiều năm, thậm chí nhiều thập kỷ sau.
Không chỉ dừng ở suy tim và đột quỵ. Nhóm nghiên cứu thuộc Viện Huyết thanh Quốc gia Đan Mạch đã công bố trên tạp chí y khoa Anh “BMJ(British Medical Journal)” năm 2018 kết quả một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi 1,17 triệu phụ nữ Đan Mạch, cho thấy nguy cơ sa sút trí tuệ do mạch máu cũng cao hơn. Mạch máu bị tiền sản giật tác động có thể liên quan tới cả não.
Mang thai tạo gánh nặng cực lớn cho tim. Thể tích huyết tương có thể tăng tối đa khoảng 50% từ sau giữa thai kỳ. Tiền sản giật là tín hiệu cho thấy mạch máu đã chạm ngưỡng chịu đựng. Ngay cả sau khi nhau thai không còn, các dấu vết viêm và tổn thương của tế bào nội mô mạch máu vẫn có thể tồn tại trong nhiều năm.
Việc quản lý sức khỏe thực sự bắt đầu từ sau sinh
Vậy chúng ta cần phải làm gì ngay từ bây giờ?
Chiến dịch Ngày Thế giới về tiền sản giật năm nay là "Kiểm tra, Nhận biết và Chia sẻ" (Check, Know, Share). Thông điệp là tự đo huyết áp, hiểu các con số và trao đổi với nhân viên y tế. Theo kết quả khảo sát khoảng 3000 thai phụ do Quỹ Tiền sản giật Mỹ thực hiện năm nay, tỷ lệ biết về tiền sản giật là 80%, nhưng tỷ lệ mô tả chính xác đầy đủ các triệu chứng chỉ đạt 8%.
Trước hết cần xem mình có thuộc nhóm nguy cơ cao hay không. Các yếu tố gồm: từ đủ 35 tuổi trở lên, mang thai lần đầu, béo phì, tăng huyết áp/đái tháo đường/bệnh thận, tiền sử gia đình có tiền sản giật, mang đa thai. Nếu có dù chỉ một yếu tố, cần trao đổi với bác sĩ phụ trách về việc dùng aspirin.
Với phụ nữ thiếu hụt canxi, bổ sung canxi cũng có ích. Tập aerobic đều đặn cũng giúp giảm nguy cơ. Nếu sau tuần thai thứ 20 xuất hiện đau đầu, giảm thị lực, đau vùng thượng vị, phù đột ngột, cần đến bệnh viện ngay.
Hiệp hội Tim mạch Mỹ và Hiệp hội Tim mạch châu Âu khuyến nghị phụ nữ từng bị tiền sản giật nên kiểm tra huyết áp, đường huyết và cholesterol trong vòng 6-12 tháng sau sinh, sau đó theo dõi tình trạng tim mạch hằng năm. Việc đo huyết áp tại nhà ít nhất 2 lần mỗi tuần và ghi lại cũng là một cách. Dù gặp bác sĩ chuyên khoa nào, cũng cần nói trước về tiền sử tiền sản giật. Chỉ một câu đó có thể làm thay đổi kế hoạch tầm soát.
Sau sinh, sự quan tâm của gia đình tự nhiên dồn về em bé. Trong khoảng thời gian đó, việc quản lý huyết áp của người mẹ rất dễ bị đẩy vào "vùng mù" của sự lơ là. Hãy cùng gia đình ghi lại huyết áp và nhắc lịch khám.
Nếu bạn từng được chẩn đoán có huyết áp cao trong thai kỳ, lời chẩn đoán đó không chỉ nằm lại trong cuốn sổ khám bệnh sản khoa cũ kỹ. Trái tim vẫn nhớ thời điểm ấy.
