Chị A (37 tuổi, nữ), một nhân viên văn phòng, đã đến một trung tâm tập lái xe trong nhà để thoát khỏi giấy phép lái xe không sử dụng. Khi ngồi trên mô phỏng 3D để thực hành lái xe, chị cảm thấy có điều gì đó không ổn với cơ thể. Hình ảnh đường phố trên màn hình và chuyển động của ghế rất giống với khi ngồi trên xe thật, nhưng không hiểu sao chị lại cảm thấy chóng mặt và buồn nôn. Cuối cùng, chị A đã phải rời khỏi trung tâm tập luyện mà không hoàn thành 2 giờ đã đặt trước.
Với sự phổ biến của công nghệ thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR), ngày càng nhiều người như chị A phàn nàn về "say tàu điện tử (cybersickness)". Say tàu điện tử, còn được gọi là "say 3D" hoặc "say VR", là triệu chứng xuất hiện khi trải nghiệm môi trường ảo, đặc trưng bởi phản ứng tương tự như say tàu mặc dù không có sự di chuyển thực tế. Không chỉ trên mô phỏng 3D hay thiết bị VR, mà còn có những trường hợp phàn nàn về say tàu điện tử khi xem video trên điện thoại thông minh.
Triệu chứng tương tự như say tàu thông thường nhưng nguyên nhân thì khác. Say tàu xảy ra khi cơ quan tiền đình trong tai cảm nhận chuyển động và rung lắc của cơ thể, trong khi say tàu điện tử là do xung đột cảm giác (sensory conflict), tức là sự không nhất quán giữa các cảm giác.
Con người sử dụng thông tin từ mắt, cơ quan tiền đình trong tai trong và cảm giác cơ thể để nhận biết chuyển động. Tuy nhiên, trong môi trường VR, sự khác biệt giữa chuyển động trên màn hình và chuyển động thực tế của cơ thể khiến não bộ cảm thấy bối rối, dẫn đến triệu chứng say tàu.
Triệu chứng điển hình của say tàu điện tử bao gồm chóng mặt, buồn nôn, đau đầu, mệt mỏi mắt, và mất phương hướng. Cũng có thể kèm theo các triệu chứng như đổ mồ hôi, cảm giác mệt mỏi, buồn ngủ. Đặc biệt, khi chuyển động trên màn hình chậm lại hoặc có vẻ bị ngắt quãng một cách không tự nhiên, hoặc khi góc nhìn trên màn hình thay đổi quá mức, sự không nhất quán giữa thông tin thị giác và cảm giác cơ thể sẽ gia tăng, dẫn đến say tàu điện tử.
Để giảm thiểu say tàu điện tử, trước tiên nên giảm thời gian sử dụng thiết bị VR hoặc điện thoại thông minh, và đảm bảo có đủ thời gian nghỉ ngơi giữa các lần sử dụng. Việc ngừng sử dụng ngay lập tức khi triệu chứng xuất hiện cũng rất quan trọng. Ngoài ra, nên chọn nội dung có độ sáng màn hình và tốc độ chuyển động không quá cao, và sử dụng trong tư thế ổn định là tốt nhất.
