Халуун шөнө нойр хүрэлгүй, ажилдаа явахын тулд эрт босдог ажлын өдрүүд, эсвэл гадаадад аялсны дараа цагийн зөрүүнд дасан зохицох гэж нойргүй хоносон шөнүүд бий.
Зуны улиралд ч нойр дутуу байх өдрүүд олширч байна. Тиймээс ажлын өдрүүдэд авч чадаагүй нойроо амралтын өдөр, эсвэл амралтаараа нөхөж ундан, нойрны хугацаагаа сэргээхийг хичээдэг хүн цөөнгүй.
Гэвч хуримтлагдсан нойрыг хэдхэн хоногийн дотор нөхөх үнэхээр боломжтой юу?
Нойр судлалын мэргэжилтнүүдийн хэлснээр энэ нь боломжгүй. Амралтын өдөр, эсвэл чөлөөт цагаа зориуд гаргаж удаан унтсан ч нойрны өрийг бүрэн төлж чадахгүй.
БНСУ-ын Нойр судлалын нийгэмлэгийн ерөнхийлөгч, Католикийн их сургуулийн Сент-Винсент эмнэлгийн профессор Пак Чан Сүн “Амралтын өдөр дутуу нойроо нөхөх нь тодорхой хэмжээнд тус болох ч урт хугацааны шийдэл биш. Нойроо нөхөх гэж тодорхой нэг өдөр хэт удаан унтвал нойрны хэмнэл алдагдана. Мөн ганц, хоёр хоногийн дараа ердийн унтах, босох цагтаа буцаж орох шаардлагатай болдог тул нойрны хуваарьт дасан зохицоход бүр ч хүндрэлтэй байж болно” хэмээн анхааруулав.
«Нойрны өр» гэж нэрлэдэг нойрны өр гэдэг нь сэрүүн байх хугацааг харгалзан үзэхэд шаардлагатай нойрны хугацаа болон бодитоор унтсан хугацааны хоорондын зөрүүг хэлнэ. Шалгалт, ажилтай холбоотойгоор шөнөжин суух, халуунаас болж шөнө нойр хулжих зэрэг олон шалтгаанаар шөнийн нойр багасах тусам нойрны өр аажмаар нэмэгддэг.
Нойр дутсанаар бие махбод сэргэх, ой тогтоолт бүрэлдэх, тархины хаягдал бодисыг зайлуулахтай холбоотой удаан долгионы нойрны үе шат болон сэтгэл хөдлөлөө зохицуулах, сэтгэл хөдлөлтэй дурсамжийг боловсруулахад оролцдог REM нойрны үе шатыг хангалттай авч чадахгүй байж болно. Нойр дутуу байдал давтагдвал анхаарал төвлөрөл, шийдвэр гаргалт зэрэг танин мэдэхүйн үйл ажиллагаа муудаж, даавар, бодисын солилцоо, дархлааны үйл ажиллагаанд ч өөрчлөлт гарч болзошгүй.
Амралтын өдөр хангалттай унтаж нөхвөл нойр дутсанаас доройтсон ядаргаа, сэтгэл санаа зэрэг зарим үзүүлэлт сайжирч болно.
Гэхдээ хэдэн өдөр хуримтлагдсан нойрны өрийг бүрэн нөхөхөд хэцүү. Нойрны өрийг дутсан хугацаатай тэнцэхээр дараа нь илүү унтлаа гээд дутууг нь яг тэр хэмжээгээр нөхөж чаддаггүй. Тухайлбал, хоёр цаг дутуу унтсан бол дараа нь хоёр цагаар илүү унтсанаар нойр дутуугийн танин мэдэхүйн үйл ажиллагаа, бодисын солилцоо болон дархлааны үйл ажиллагаанд үзүүлсэн нөлөө арилна гэсэн үг биш.
Ялангуяа ердийнхөөсөө хэт орой унтаж, орой босвол хүний биеийн биологийн цаг болох циркад хэмнэл алдагдаж болзошгүй. Өөрөөр хэлбэл ажлын өдрийн нойрны хуваарьт дасан зохицоход бэрхшээлтэй болно.
Нойрны сэтгэл заслын эмч Хезер Дауил-Смит «Нойрны шинжлэх ухаан» номдоо (Sigma Books, 2022) “Орондоо хэвтэж өнгөрүүлэх хугацаа уртсах тусам ус уух боломж төдий хэмжээгээр багасдаг. Тиймээс дутуу нойроо нөхөх гэж оролдохдоо толгой өвдөх, эсвэл ердийнхөөсөө биеийн байдал муудах тохиолдол бий” хэмээгээд “Нойрны өрийг шийдэх хамгийн сайн арга нь нойрны өр огт үүсгэхгүй байх, эсвэл хамгийн бага түвшинд барих явдал” хэмээн зөвлөжээ.
Тиймээс нойрны өр хуримтлуулахгүй байх нойрны дэглэм бүрдүүлэх нь хамгийн зөв. Биологийн цагийн сэрэх хуваарийг алдагдуулахгүйн тулд унтах цагаа урагшлуулж, ердийн цагтаа босон, тогтмол нойрны хугацааг хангах хэрэгтэй.
Заримдаа богино хугацаанд дуг хийх нь тус болдог ч цагийг нь зөв сонгох нь чухал.
Хезер Дауил-Смит “Нойрны өрийг нөхөхөд дуг хийх нь тус болж болох ч унтах цаг ойртсон үед дуг хийвэл шөнө нойр хулжиж, харин ч нойрны өр нэмэгдэнэ. Хэт оройтуулахгүйгээр үдээс хойш 13:00–16:00 цагийн хооронд 30 минутаас илүүгүй хугацаанд богино дуг хийвэл циркад хэмнэлийг сайжруулах, эсвэл дахин тохируулахад тусалж болно” хэмээн зөвлөсөн байна.
