Gần đây, trên mạng xã hội (SNS) lan truyền một đoạn video ngắn ghi lại cảnh một phụ nữ ngồi trên khán đài sân bóng chày chuyên nghiệp, dõi theo trận đấu. Video này từng gây chú ý khi vượt 8 triệu lượt xem. Người phụ nữ trong video, được gọi là “nữ thần sân bóng chày”, thực chất là nhân vật ảo do AI tạo ra. Nhiều người xem lần đầu, tưởng là người thật, đã không giấu được sự ngạc nhiên.
Hình ảnh do AI tạo ra ngày càng tinh vi đến mức khó phân biệt với thực tế. Giờ đây, người mẫu AI đã xuất hiện trong quảng cáo và ảnh thời trang, và thời đại có cả diễn viên AI trong phim cũng đã đến.
Trong tương lai, liệu chúng ta có thể phân biệt tốt gương mặt do AI tạo ra với người thật hay không. Và liệu có lúc con người cảm thấy gương mặt do AI tạo ra còn “đáng tin” hơn cả người thật?
Để kiểm chứng câu hỏi này, nhóm nghiên cứu tâm lý học tại Anh và Mỹ cho người tham gia xem gương mặt do AI tạo ra và gương mặt người thật, rồi so sánh mức độ “thật” và độ tin cậy. Kết quả nghiên cứu gần đây được đăng trên tạp chí học thuật quốc tế 〈Journal of Vision〉.
Nhóm nghiên cứu chuẩn bị tổng cộng 96 ảnh chân dung, gồm 32 ảnh gương mặt người thật và 64 ảnh gương mặt do AI tạo ra. Các hình ảnh được cân bằng tối đa theo chủng tộc, giới tính và độ tuổi nhằm tránh để đặc điểm của một nhóm cụ thể ảnh hưởng đến kết quả. Trong 64 ảnh do AI tạo ra, một nửa được tạo bằng mô hình trí tuệ nhân tạo GAN, từng được dùng như chuẩn mực của AI tạo gương mặt trước đây; nửa còn lại được tạo bằng mô hình khuếch tán DM, công nghệ tạo ảnh mới nhất có thể tạo gương mặt người hoặc tranh dựa trên câu văn do người dùng nhập vào.
Các bức ảnh này được trình bày ngẫu nhiên cho 169 người tham gia nghiên cứu. Người tham gia được yêu cầu phân biệt ảnh là thật hay là ảnh ảo. Kết quả cho thấy tỷ lệ trả lời đúng trung bình là 58,4%. Điều này cho thấy con người không phân biệt tốt giữa gương mặt thật và hình ảnh giả.
Không dừng lại ở đó, người tham gia còn có xu hướng tin tưởng gương mặt ảo hơn. Nhóm nghiên cứu tiếp tục cho một nhóm người tham gia mới xem cùng các ảnh gương mặt và yêu cầu chấm điểm độ tin cậy từ 1 điểm (hoàn toàn không tin) đến 7 điểm (rất tin). Kết quả, gương mặt người thật có điểm trung bình thấp nhất, 4,03 điểm. Trong khi đó, gương mặt do GAN tạo đạt 4,36 điểm, còn gương mặt do DM tạo đạt 4,70 điểm, ghi nhận mức độ tin cậy cao nhất.
Các nghiên cứu trước đây cho thấy con người có thể hình thành ấn tượng ban đầu gần như vô thức chỉ trong khoảng 0,1 giây sau khi nhìn thấy một gương mặt, chẳng hạn mức độ có thể tin tưởng đối phương hay mức độ thiện cảm. Một số nghiên cứu cũng ghi nhận việc đánh giá các đặc điểm như năng lực hoặc mức độ áp đảo cũng có thể diễn ra trong thời gian rất ngắn.
Vậy vì sao gương mặt do AI tạo ra lại được đánh giá đáng tin hơn?
Trong nghiên cứu lần này, nhóm nghiên cứu chưa xác định được nguyên nhân trực tiếp. Nhóm nghiên cứu cho biết: “Tuy nhiên, trong các nghiên cứu nhận thức khuôn mặt trước đây, đã có kết quả cho thấy gương mặt càng đối xứng trái - phải và càng mang tính trung bình thì càng tạo ấn tượng đáng tin” và “cần có thêm nghiên cứu để xác định đặc điểm nào của gương mặt AI đã làm tăng độ tin cậy”.
Đặc biệt, nhóm nghiên cứu bổ sung rằng: “Quá trình đánh giá mức độ chân thực và độ tin cậy của hình ảnh có khả năng được vận hành bởi các cơ chế tâm lý khác nhau”. Nói cách khác, tiêu chí để đánh giá “gương mặt nào trông giống người thật” và “gương mặt đó đáng tin đến mức nào” có thể khác nhau.
Thực tế, trong nghiên cứu này, dù người tham gia không đánh giá gương mặt do mô hình AI mới nhất (DM) tạo ra là chân thực hơn so với gương mặt do mô hình AI trước đó (GAN) tạo ra, họ vẫn chấm các hình ảnh do DM tạo là gương mặt đáng tin nhất.
Nhóm nghiên cứu nhấn mạnh: “Hình ảnh gương mặt do AI tạo ra có thể bị lợi dụng cho việc phát tán thông tin sai lệch về chính trị, đánh cắp danh tính, lừa đảo tài chính, romance scam…” và “việc hiểu rõ rủi ro khi AI tạo sinh lan rộng và xây dựng chiến lược ứng phó là rất quan trọng”.
