Người cao tuổi thường gặp tình trạng suy giảm khả năng ngửi mùi. Đây chủ yếu là biểu hiện do lão hóa khiến dây thần kinh khứu giác và các thụ thể bị suy yếu. Các bệnh tai mũi họng như viêm mũi mạn tính, viêm xoang (viêm xoang mủ) làm nghẹt mũi nặng hơn, hoặc các bệnh thoái hóa thần kinh như sa sút trí tuệ và bệnh Parkinson cũng có thể là nguyên nhân. Khi chức năng khứu giác suy giảm, sẽ khó ứng phó với các tình huống khẩn cấp như thức ăn bị cháy trong bếp. Cũng có thể bị đau bụng do ăn phải thực phẩm đã ôi thiu mà không nhận ra. Trong những trường hợp như vậy, nên đến khám chuyên khoa tai mũi họng để xác định nguyên nhân và điều trị bằng thuốc; nếu nặng, có thể cần phục hồi chức năng khứu giác.
Khứu giác suy giảm kéo theo sự sa sút về thăng bằng, dáng đi và sức nắm
Tuy nhiên, một nghiên cứu tại Mỹ cho thấy người cao tuổi bị suy giảm khả năng ngửi mùi thường cũng bị suy giảm chức năng vận động của cơ thể. Đây là kết quả khảo sát phối hợp trên 5.474 người từ 65 tuổi trở lên (tuổi trung bình 75,3) do Trường Cao học Y tế Toàn cầu Gillings thuộc Đại học Bắc Carolina tại Chapel Hill, Khoa Dịch tễ học và Thống kê Y tế của Trường Y Đại học Bang Michigan, cùng Bộ môn Tai Mũi Họng–Phẫu thuật Đầu và Cổ của Đại học Chicago thực hiện. Bài báo khoa học mang tên “Rối loạn nhận diện khứu giác và suy giảm chức năng thể chất ở người cao tuổi (Dysfunction in Olfactory Identification and Physical Function Decline in Older Adults)” đã được đăng trên tạp chí JAMA Otolaryngology–Head & Neck Surgery vào tháng trước.
Chức năng khứu giác có thể giúp nhận diện người cao tuổi bị suy giảm chức năng vận động
Kết quả cho thấy nhóm có chức năng khứu giác suy giảm có thăng bằng, sức mạnh cơ chi dưới, tốc độ đi bộ, và lực bóp tay kém hơn so với nhóm có chức năng tương đối tốt. Tốc độ suy giảm các chức năng cơ thể này theo từng năm cũng được xác định là nhanh hơn. Tóm lại, suy giảm khứu giác ở người cao tuổi có liên quan chặt chẽ với suy giảm chức năng cơ thể. Nhóm nghiên cứu đánh giá rằng suy giảm khứu giác ở người cao tuổi có thể hữu ích về mặt lâm sàng để nhận diện những người cao tuổi bị suy giảm chức năng vận động, chẳng hạn hay bị ngã khi đi lại hoặc yếu đến mức khó đứng dậy khỏi ghế. Đồng thời, nhóm cũng đề xuất cần nghiên cứu sinh học trong tương lai để làm rõ vì sao rối loạn khứu giác lại liên kết với quá trình lão hóa chức năng.
Chức năng khứu giác của người tham gia được đánh giá bằng “bài kiểm tra nhận diện mùi Sniffin” Sticks”, một công cụ đánh giá khứu giác được công nhận rộng rãi trên thế giới. Bài kiểm tra sử dụng các bút dạ có mùi đặc trưng như quế, cà phê, cá… (dụng cụ chứa chất lỏng như mực được thấm trong lõi nén, tương tự bút lông/bút marker) để đánh giá ngưỡng khứu giác, khả năng phân biệt, và khả năng nhận diện. Vốn dĩ công cụ này được dùng trong chuyên khoa tai mũi họng hoặc thần kinh để chẩn đoán mất khứu giác, giảm khứu giác, hoặc khứu giác bình thường.
Bài kiểm tra được tiến hành bằng cách đưa bút dạ đến trước lỗ mũi người được kiểm tra khoảng 2 cm trong 3 giây, sau đó yêu cầu chọn và ghi lại một đáp án trong các lựa chọn mùi được đưa ra. Nhóm nghiên cứu thực hiện kiểm tra với 12 loại mùi, chấm điểm từ 0–12 dựa trên kết quả nhận diện, rồi phân loại thành tốt (11–12 điểm), trung bình (9–10 điểm), và kém (0–8 điểm).
Kiểm tra chức năng cơ thể bằng thời gian đi bộ 4 m và tốc độ đi bộ trên mặt phẳng
Kiểm tra chức năng cơ thể có tính hữu ích cao vì có thể thực hiện đơn giản cho người cao tuổi ngay tại nhà. Những người tham gia, cùng với kiểm tra khứu giác, cũng được kiểm tra chức năng cơ thể. Các bài kiểm tra gồm: đứng giữ thăng bằng, thời gian đi bộ 4 m và tốc độ đi bộ trên mặt phẳng, cùng với đứng lên khỏi ghế, và lực bóp tay.
Bài kiểm tra thời gian đi bộ 4 m là một bài kiểm tra chuẩn hóa quãng ngắn, được thiết kế để đo khả năng di chuyển chức năng của người cao tuổi và dự đoán các biến cố sức khỏe như tử vong hoặc té ngã. Nếu đi 4 m mất trung bình 3,57 giây thì được xem là tốc độ bình thường. Nếu mất từ 5 giây trở lên, được coi là có vấn đề về sức mạnh cơ bắp và có nguy cơ té ngã. Bài kiểm tra này được đánh giá là hữu ích để đánh giá hoặc dự đoán năng lực thể chất chức năng và chất lượng cuộc sống của người cao tuổi.
Bài kiểm tra tốc độ đi bộ trên mặt phẳng phản ánh chức năng của nhiều hệ thống cơ thể như cơ xương khớp, thần kinh… và là một chỉ số có tương quan cao với khả năng nhập viện, nguy cơ té ngã, suy giảm nhận thức, và tỷ lệ tử vong. Nếu tốc độ ≤ 0,8 m/giây thì được đánh giá là “tăng nguy cơ suy yếu”, nếu ≥ 1,0 m/giây thì được đánh giá là “có khả năng đi lại độc lập và nhìn chung khỏe mạnh”, và nếu ≥ 1,2 m/giây thì được đánh giá là “mức độ an toàn khi đi bộ cao”.
Bài kiểm tra này bắt đầu bằng việc đề nghị người được kiểm tra: "Hãy đi với tốc độ thoải mái". Thời gian được đo từ tín hiệu bắt đầu cho đến khi bàn chân chạm tới điểm mục tiêu cách 10 m lần đầu tiên. Lặp lại 3 lần để lấy giá trị trung bình.
Thời gian đi bộ 4 m và tốc độ đi bộ trên mặt phẳng có thể được kiểm tra đơn giản tại nhà hoặc ở khoảng trống trong khu chung cư/khu dân cư chỉ với thước dây và đồng hồ bấm giờ. Dựa vào đó, có thể tự kiểm tra chức năng cơ thể của người cao tuổi hoặc của chính mình. Nghiên cứu này cho thấy việc người cao tuổi không ngửi rõ mùi có thể là bằng chứng của suy giảm chức năng cơ thể, đồng thời cũng giới thiệu cách kiểm tra chức năng cơ thể tại nhà. Tuy nhiên, các bài kiểm tra này chỉ giúp sàng lọc ở mức ước lượng; để đánh giá chính xác tình trạng sức khỏe hay chức năng cơ thể, cần được nhân viên y tế thăm khám.
