Умард Жолла мужийн Мүжү хошуунд есдүгээр сарын 4–12-нд ‘Мүжүгийн гэрэлт цохны 30 дахь наадам’ болно. Наадмын үеэр зочид шөнийн ойд зэрлэг гэрэлт цохыг амьдрах орчинд нь ажиглах боломжтой. Нар жаргаж, ой харанхуйд умбахад Мүжүгийн шөнийн үзэмж тодорно. Жижигхэн цайвар ногоон гэрлүүд нэг нэгээрээ анивчиж, гэрэлт цохнууд бүжих мэт нисэхэд шөнийн тэнгэрийн одод газарт бууж, өвсөн дундуур хөвж буй мэт санагдана. Гэрэлт цохны нууцлаг туяа Мүжүгийн намрын эхэн шөнийн гол үзмэр болно.
Гэрлэн дохио нь хайрын захиа юу? Амьдрах орчныг нь үзэх ‘Гэрэлт цохны нууцлаг хайгуул’
Наадмын гол арга хэмжээ нь гэрэлт цохыг байгаль дахь амьдрах орчинд нь шууд ажиглах ‘Гэрэлт цохны нууцлаг хайгуул’ юм. Оролцогчид орой тусгай автобусанд сууж, гэрэлт цохны амьдрах орчинд очоод тэдгээрийн гэрэл гаргах зан үйл, орчны нөхцөлтэй танилцана.
Гэрэлт цохыг Солонгост ‘кэддунболле’ гэж ч нэрлэдэг. Зүйл бүрийн үзэгдэх үе өөр бөгөөд бие гүйцсэнийхээ дараа идэвхтэй байх хугацаа нь ч урт биш. Энэ шавж хэвлийнхээ төгсгөл хэсэгт байрлах гэрэл үүсгэгч эрхтнээс туяа цацруулдгаараа онцлог. Есдүгээр сарын хайгуулын үеэр наймдугаар сарын дундаас есдүгээр сарын дунд үе хүртэл үзэгддэг хожуу гэрэлт цохыг голлон ажиглана.
Хожуу гэрэлт цохны эр, эмийн хөдөлгөөн ч ялгаатай. Эр нь удаан үргэлжлэх гэрэл гарган нисдэг бол далавч нь хатингаршсан эм нь өвсний навчин дээр сууж, гэрлээр хариу өгнө. Энэ гэрэл нь хосоо татах дохио юм. Ийнхүү амьдралдаа ганцхан удаа ханиа олохдоо гэрлээр харилцдаг гэрэлт цохны хайрын захиаг харах боломжтой.
‘Нууцлаг хайгуул’-ыг хожуу гэрэлт цох үзэгдэх хугацаатай уялдуулан, наадам дууссаны дараа ч буюу есдүгээр сарын 20-ныг хүртэл нийт 15 удаа зохион байгуулна. Зөвхөн урьдчилан захиалга авах бөгөөд газар дээр нь бүртгэхгүй. Хайгуул оройн 6 цаг 40 минутаас шөнийн 9 цаг хүртэл үргэлжилнэ. Үүнээс гадна кемпийг нууцлаг хайгуултай хослуулсан ‘Банди кемп’, Бандилэндтэй хамтарсан ‘Экологийн хайгуул’ зэрэг олон төрлийн хөтөлбөр бий.
Байгалийн дурсгалт зүйлийн хамгаалалттай бүсэд утасны гэрлээ унтрааж, зөвхөн тогтоосон замаар явна
Хайгуулын талбайд очсоныхоо дараа гар утасны дэлгэц болон камерын гялсгуурыг унтраагаад хэсэг хүлээх хэрэгтэй. Гар чийдэнг хөтлөгчийн заавраар нэг цэгээс нөгөөд шилжих үед л ашиглаж, гэрэлт цох болон өвс рүү шууд тусгаж болохгүй. Учир нь хиймэл гэрэлтүүлэг гэрэлт цохнуудын солилцдог дохиог тасалдуулдаг.
Байгаль орчин нь цэвэр Мүжү бол гэрэлт цохны гол амьдрах нутгийн нэг юм. Үндэсний өвийн албаны мэдээлснээр, Мүжү хошууны Сольчон суурин зэрэг ‘Мүжү орчмын гэрэлт цох болон тэдгээрийн идэш тэжээлийн амьдрах орчин’-ыг 322 дугаар байгалийн дурсгалт зүйлээр бүртгэн хамгаалж байна. Тиймээс ажиглалт хийхдээ гэрэлт цох төдийгүй амьдрах орчныг нь хамтад нь хамгаалах ёстой.
Ялангуяа гэрэлт цохыг барих, гараараа хүрэхийг хориглоно. Зураг авахын тулд өвсөн дундуур орох, тогтоосон ажиглалтын замаас гарах нь мөн амьдрах орчныг сүйтгэж болзошгүй. Ургамал таслах, хог болон хоол хүнс үлдээж болохгүй.
Ажиглалтын талбайн гадарга тэгш бус бөгөөд өвс ургамал, шавж ихтэй. Хальтирдаггүй пүүз өмсөж, урт өмд, гадуур хувцас бэлтгэх нь аюулгүй. Гэрэл гаргадаг LED гутал ажиглалтад саад учруулж болзошгүй тул өмсөхийг хориглоно.
Гэрэлт цох үзэгдэх эсэх нь агаарын хэм, чийгшил, салхи зэрэг байгалийн нөхцөлөөс хамаарна. Бороо их орох эсвэл салхи ширүүссэн өдөр хайгуулыг цуцалж болзошгүй. Гэрэлт цох хүлээсэн хэмжээнд олон үзэгдэхгүй байсан ч гэрлээ унтрааж, дуугаа намсган хүлээх нь тэдэнд саад учруулахгүйгээр ажиглах зөв арга юм.
Өдөр нь экологийн үзэсгэлэн, шөнө нь гэрлийн сүрлэг наадам
‘Нууцлаг хайгуул’-д оролцохгүй байсан ч наадмын талбай дахь ‘Гэрэлт цохны сэдэвчилсэн танхим’-аас гэрэлт цохны амьдралын мөчлөгийн талаар мэдэж болно. Ойн шөнийг дуурайлган тохижуулсан үзэсгэлэнгийн талбайд амьд хожуу гэрэлт цох, хирс цох, царцаа, хүрэлзгэнэ зэргийг ажиглах боломжтой.
Дурангаар Мүжүгийн шөнийн тэнгэр, одны ордыг ажиглах ‘Гэрэлт цохтой оддын зугаалга’-ыг ч орхигдуулж болохгүй. Энэ хөтөлбөрөөр өвсөн дундах шавжны дууг сонсонгоо шөнийн тэнгэрийг чимээгүй ширтэж, оролцогчид өөрсдөө дуран угсарна.
Намдэчон голд болох ‘Гэрэлт цохны гэрлийн наадам’ шөнийн онцлох үзүүлбэрийн нэг. Тэнгэрээс галын оч асгарах уламжлалт накхва наадам, лазер шоу, чимэглэлт усан оргилуур, дроны үзүүлбэр, салютыг хослуулж, наадмын шөнийг сүрлэгээр чимнэ.
Тоглолтын хөтөлбөр ч баялаг. 30 жилийн ойн баярын тоглолтод дуучин Ким Ёнбин, Чой Жэмён нар тайзнаа гарна. Нээлтийн тусгай тоглолтод Хван Гарам болон Жүншиги хамтлаг оролцоно. Эйли, Хай-Ки нар тусгай концерт тоглох бол Roo’ra, Space A, Ариэф(R.ef), Ким Вонжүн нар хаалтын ёслолд тоглоно.
Наадамд амжаагүй бол Бандилэндийн сорьц‧экологийн үзэсгэлэнг үзээрэй
Наадмын үеэр очиж амжаагүй эсвэл гэрэлт цохны экологийн талаар илүү дэлгэрэнгүй мэдэхийг хүсвэл ‘Бандилэнд’-ийг зориорой. Бандилэндийн шавжны музейд гэрэлт цох зэрэг Солонгос болон бусад орны шавжны сорьц, экологийн материалыг дэлгэн үзүүлдэг. Гэрэлт цохны амьдрах орчноос эхлээд төрөл бүрийн шавжны экологийг өргөн хүрээнд судлан үзэх боломжтой.
Гэрэлт цохны дүр төрхийг гурван хэмжээстээр харуулсан дүрс бичлэгийн үзэсгэлэн, Luciola lateralis зүйлийн гэрэлт цохны өсөлтийн явцыг үзүүлэх экологийн үржүүлгийн хэсэг, гэрэлт цохтой танилцах үзүүлэн, дадлагын танхим зэргийг мөн байгуулжээ. Гурван хэмжээст киноны танхимд ‘Гэрэлт цохны түүх’ зэрэг шавжтай холбоотой хүүхэлдэйн киног ч үзүүлдэг.
