Chỉ một thứ là đủ để “hoàn thiện” sức khỏe đường ruột?… Sự thật về men vi sinh bị chiêu tiếp thị làm lu mờ

| Đăng ngày:

Bản tin thuần chay của Song Mu-ho 147. Probiotics ①

Men vi sinh (probiotics) giờ đã trở thành món “phải có” mà nhiều người tìm uống mỗi sáng, vì tin rằng có thể giúp phục hồi sức khỏe đường ruột. Ảnh=ClipartKorea

Bệnh nhân: Thưa bác sĩ, xin nhận cái này ạ.

Tác giả: Gì vậy?

Bệnh nhân: Tôi mua đồ uống men vi sinh để chúc bác sĩ luôn khỏe mạnh.

Tác giả: Men vi sinh…?

Không rõ từ khi nào, đồ uống men vi sinh đã được công chúng xem như một loại thực phẩm tốt cho sức khỏe. Sữa chua có chứa men vi sinh được làm bằng cách lên men sữa, trong khi sữa vốn dĩ không phải là thực phẩm tốt cho con người (dĩ nhiên với bê con thì là thực phẩm hoàn chỉnh). Vậy chỉ cần lên men sữa là nó trở thành thực phẩm tốt hay sao?

“Men vi sinh” và “probiotics” có phải là một?… gần giống nhưng không hoàn toàn trùng nhau

Tôi bắt đầu đặt câu hỏi. Men vi sinh (vi khuẩn axit lactic) là gì?

Có một thuật ngữ là Probiotics. Pro-: vì/cho (for), Bio-: sự sống (life), -tics: chất liên quan đến…; nghĩa là các vi sinh vật có tác động có lợi cho cơ thể, tức “vi khuẩn có lợi” trong đường ruột. Ví dụ tiêu biểu là “vi khuẩn axit lactic” tạo ra axit lactic. Vì cũng có vi khuẩn có lợi không tạo axit lactic, nên “vi khuẩn có lợi” là khái niệm bao quát hơn so với “vi khuẩn axit lactic” 1.

Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), probiotics được định nghĩa như sau: “Các vi sinh vật sống, khi được đưa vào với lượng thích hợp, sẽ mang lại lợi ích sức khỏe cho vật chủ.” Do đó, vi khuẩn đã chết, hoặc đã qua xử lý nhiệt hay bị bất hoạt, không thể gọi là probiotics.

Chế độ ăn kiểu phương Tây và căng thẳng khiến sức khỏe đường ruột của người hiện đại suy giảm. Khi nhiều phương tiện truyền thông liên tục quảng bá rằng “bổ sung probiotics sẽ giúp đường ruột khỏe hơn”, đến nay quan niệm “probiotics = sức khỏe đường ruột” đã trở thành kiến thức phổ biến.

Tại Hàn Quốc, doanh thu probiotics đứng thứ 3 trong nhóm thực phẩm chức năng, nhưng xét theo số lượt mua của người tiêu dùng thì đứng số 1, bán chạy như tôm tươi (bài viết dưới đây) 2, 3.

ZDNET Korea https://zdnet.co.kr/view/?no=20241122154150

Tuy nhiên, không nhiều người biết rằng hiệu quả của probiotics đã bị thổi phồng rất mạnh. Những người ủng hộ thực phẩm bổ sung—tức các “chuyên gia” theo cách gọi phổ biến—lập luận rằng nếu thay đổi chế độ ăn thì hệ vi sinh đường ruột sẽ chuyển biến theo hướng lành mạnh; nhưng thay vì vất vả đổi thực đơn, chỉ cần đơn giản uống vài viên men vi sinh là được.

Liệu điều đó có đúng không? Trước hết, hãy tìm hiểu về hệ vi sinh vật đường ruột (microbiome) trong cơ thể chúng ta.

40 nghìn tỷ vi sinh vật trong cơ thể… tính đa dạng giúp bảo vệ sức khỏe đường ruột

Thông thường, người ta cho rằng trong ruột có khoảng 100 nghìn tỷ vi sinh vật sinh sống, nhưng theo các nghiên cứu mới nhất, có khoảng 40 nghìn tỷ vi sinh vật tạo thành một hệ sinh thái như rừng mưa Amazon (*số tế bào người khoảng 30 nghìn tỷ, tức số vi sinh vật còn nhiều hơn số tế bào người) 4.

Trong hệ sinh thái tự nhiên, mọi sinh vật sống, bao gồm động vật và thực vật, đều có vai trò riêng và tương tác lẫn nhau, vì vậy đa dạng sinh học rất quan trọng. Hệ vi sinh đường ruột gồm nhiều loại vi sinh vật cùng cộng sinh như vi khuẩn, cổ khuẩn, nấm, virus, nấm men… trong đó vi khuẩn chiếm áp đảo, khoảng 99%.

Cũng như hệ sinh thái tự nhiên, tính đa dạng của vi khuẩn rất quan trọng. Tùy nghiên cứu có khác nhau đôi chút, nhưng trong ruột có khoảng 500~1.000 loài vi khuẩn, với khối lượng khoảng 0,5~1,0kg. Trong 1g có khoảng 50 tỷ~100 tỷ vi khuẩn tồn tại 5, 6, 7.

Vi khuẩn đường ruột được phân loại lớn theo chức năng thành 3 nhóm: vi khuẩn có lợi (probiotics), vi khuẩn có hại và vi khuẩn trung gian. “Vi khuẩn có lợi” là vi khuẩn tạo ra các chất tốt và hỗ trợ sức khỏe. “Vi khuẩn có hại” tạo ra các chất gây hại và gây bệnh. “Vi khuẩn trung gian” bình thường hành xử như vi khuẩn có lợi, nhưng khi môi trường thay đổi (ví dụ: vi khuẩn có lợi giảm) thì cũng có thể hành xử như vi khuẩn có hại.

Vì sao vi khuẩn có lợi quan trọng? “Vi khuẩn axit lactic” là vi khuẩn có lợi, lên men chất xơ để tạo ra “axit lactic”. Đây không phải là tên gọi của một loài vi khuẩn cụ thể, mà là khái niệm gộp nhiều loại vi khuẩn có đặc tính tạo axit lactic, như Lactobacillus, Bifidobacterium…

Chúng tồn tại trong nhiều thực phẩm lên men như kimchi, doenjang, sữa chua… “Axit lactic” làm môi trường trong ruột hơi có tính axit, từ đó ức chế sự tăng sinh của vi khuẩn có hại như E. coli, Listeria, Salmonella… Bởi đa số vi khuẩn có hại phát triển tốt trong môi trường trung tính, còn trong môi trường axit thì khó sống sót 8, 9, 10.

Món quà của vi khuẩn có lợi… tác dụng đáng kinh ngạc của vitamin và axit béo chuỗi ngắn (SCFA)

Ngoài axit lactic, vi khuẩn có lợi còn tạo ra nhiều chất có ích khác, tiêu biểu là “vitamin” và “axit béo chuỗi ngắn (SCFA, Short-chain fatty acid)”.

Đáng ngạc nhiên là vi khuẩn có lợi tạo ra vitamin để cung cấp. Chúng tạo ra “nhóm vitamin B” (B1, B2, B3, B5, B6, B7, B9, B12) thiết yếu cho chuyển hóa năng lượng, và “vitamin K2” giúp ngăn canxi trong máu tích tụ trong mạch máu để phòng bệnh tim mạch, đồng thời đưa canxi đến xương giúp xương khỏe (*lưu ý vitamin K1 tham gia vào quá trình đông máu) 11.

Dĩ nhiên, con người không thể tự tổng hợp phần lớn vitamin nên việc bổ sung vitamin qua thực phẩm là bắt buộc, nhưng nhóm vitamin B và K2 do vi khuẩn có lợi tạo ra được cho là có thể cung cấp khoảng 30% nhu cầu khuyến nghị hằng ngày. Đây là lượng đáng kể 12.

Con người không tiêu hóa được chất xơ, nhưng vi khuẩn có lợi ăn chất xơ và lên men, mỗi ngày tạo ra một “chất năng lượng” đáng kinh ngạc gọi là “axit béo chuỗi ngắn”. Chúng gồm axit axetic, axit propionic và axit butyric (bảng dưới đây) 13.

A Koh, et al. Cell 2016

Axit béo chuỗi ngắn đúng như tên gọi là các chất có tính “axit (Acid)”, giúp duy trì môi trường ruột hơi có tính axit, qua đó ức chế sự tăng sinh của vi khuẩn có hại và hỗ trợ vi khuẩn có lợi phát triển. Trong số các axit béo chuỗi ngắn, đặc biệt “axit butyric” là nguồn năng lượng chủ yếu của tế bào biểu mô đại tràng, có vai trò then chốt trong việc tăng cường hàng rào ruột và ức chế viêm 14.

“Axit béo chuỗi ngắn” do vi khuẩn có lợi tạo ra khi ăn “chất xơ” mà cơ thể không tiêu hóa được, đóng vai trò quan trọng đối với miễn dịch của con người. Vì vậy, việc cung cấp chất xơ—thức ăn của vi khuẩn có lợi—rất quan trọng đối với sức khỏe. Giáo sư dinh dưỡng Kevin Whelan của King’s College London giới thiệu kết quả nghiên cứu cho thấy người ăn nhiều chất xơ có tuổi thọ cao hơn, nguy cơ bệnh tim mạch, ung thư và tiểu đường thấp hơn 15.

Vượt qua cơn sốt ăn nhiều đạm, “chất xơ” nổi lên… nguồn thức ăn thật sự nuôi vi khuẩn có lợi đường ruột

Cho đến gần đây, chủ đề nóng của thị trường thực phẩm là protein. “Cơn sốt ăn nhiều đạm” gắn với tăng cơ và giảm cân đã kéo dài.

Nhưng không khí đã thay đổi. Giờ đây, chất xơ đang nổi lên như nhân vật chính mới 16. Chất xơ có nhiều trong thực phẩm có nguồn gốc thực vật như trái cây, rau, ngũ cốc nguyên hạt, các loại đậu… nhưng hoàn toàn không có trong thực phẩm có nguồn gốc động vật.

Bác sĩ Song Mu-ho, chuyên khoa chấn thương chỉnh hình và y học lối sống

Tài liệu tham khảo

1. Health Kyunghyang https://www.k-health.com/news/articleView.html?idxno=40180#

2. Electronic Times https://www.etnews.com/20240904000150

3. ZDNET Korea https://zdnet.co.kr/view/?no=20241122154150

4. R Sender, S Fuchs, R Milo. Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the Body. PLoS Biol 2016;14(8):e1002533.

5. JA Gilbert, MJ Blaser, JG Caporaso, et al. Current understanding of the human microbiome. Nature Med 2018;24(4):392-400.

6. Wikipedia https://en.wikipedia.org/wiki/Gut_microbiota

7. J Walter, R Ley. The human gut microbiome: ecology and recent evolutionary changes. Annual review of microbiology 2011;65(1);411-429.

8. EJE Brownlie, D Chaharlangi, EO Wong, et al. Acids produced by lactobacilli inhibit the growth of commensal Lachnospiraceae and S24-7 bacteria. Gut Microbes 2022;14(1):2046452.

9. Z Gao, EBM Daliri, JUN Wang, et al. Inhibitory effect of lactic acid bacteria on foodborne pathogens: a review. Journal of food protection 2019;82(3):441-453.

10. UB Saha, SD Saroj. Lactic acid bacteria: prominent player in the fight against human pathogens. Expert review of anti-infective therapy 2022;20(11):1435-1453.

11. JG LeBlanc, C Milani, GS De Giori, et al. Bacteria as vitamin suppliers to their host: a gut microbiota perspective. Current opinion in biotechnology 2013;24(2):160-168.

12. A Brauer-Nikonow, M Zimmermann. How the gut microbiota helps keep us vitaminized. Cell Host & Microbe 2022;30(8):1063-1066.

13. A Koh, F De Vadder, P Kovatcheva-Datchary, F Bäckhed. From dietary fiber to host physiology: short-chain fatty acids as key bacterial metabolites. Cell 2016;165(6):1332-1345.

14. C Martin-Gallausiaux, L Marinelli, HM Blottière, et al. SCFA: mechanisms and functional importance in the gut. Proc Nutr Soc 2021;80(1):37-49.

15. A Reynolds, J Mann, J Cummings, et al. Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses. The Lancet 2019;393:434-445.

16. DongA Ilbo https://www.donga.com/news/It/article/all/20260220/133390654/2

×