
Гэдэсний эрүүл мэндэд зайлшгүй хэрэгтэй мэт ойлгогддог пробиотикийн үр нөлөөг үнэн хэрэгтээ ихээхэн хэтрүүлэн үнэлжээ.
Өвчтөн: Эмч ээ, үүнийг аваарай. Зохиогч: Энэ юу вэ?
Өвчтөн: Таныг эрүүл энх байгаасай гээд сүүн хүчлийн бактеритай ундаа авчирлаа.
Зохиогч: Сүүн хүчлийн бактери гэнэ ээ…?
Хэзээнээс ч юм сүүн хүчлийн бактеритай ундааг олон нийт эрүүл хүнс гэж үздэг болжээ. Сүүн хүчлийн бактери агуулсан тараг нь сүүг исгэж хийсэн бүтээгдэхүүн. Гэтэл сүү угтаа хүнд тохиромжгүй хүнс бөгөөд тугалд бол мэдээж төгс хүнс. Тэгвэл сүүг исгэхэд л сайн хүнс болчихдог хэрэг үү?
‘Сүүн хүчлийн бактери’ ба ‘пробиотик’ ижил үү?⋯ Төстэй боловч ялгаатай
Эндээс нэг асуулт гарч ирнэ. Сүүн хүчлийн бактери гэж юу вэ?
Пробиотик (Probiotics) гэх нэр томьёо бий. Pro- нь ~-ын төлөө (for), Bio- нь амьдрал (life), -tics нь ~-тай холбоотой бодис гэсэн утгатай. Өөрөөр хэлбэл, хүний биед ашигтай нөлөө үзүүлдэг бичил биетэн буюу гэдэсний "ашигтай бактери"-ийг хэлнэ. Үүний түгээмэл жишээ нь сүүний хүчил (lactic acid) үүсгэдэг "сүүн хүчлийн бактери" юм. Сүүний хүчил үүсгэдэггүй ашигтай бактери ч байдаг тул ашигтай бактери гэдэг нь сүүн хүчлийн бактериас илүү өргөн ойлголт юм [1].
Дэлхийн эрүүл мэндийн байгууллага (WHO) пробиотикийг дараах байдлаар тодорхойлдог. "Хангалттай хэмжээгээр хэрэглэхэд эзэн биедээ эрүүл мэндийн ашиг тус үзүүлдэг амьд бичил биетэн." Иймээс үхсэн, дулааны боловсруулалтад орсон эсвэл идэвхгүйжүүлсэн бактерийг пробиотик гэж үзэхгүй.
Барууны хэв маягийн хооллолт, стрессийн нөлөөгөөр орчин үеийн хүмүүсийн гэдэсний эрүүл мэнд муудаж байна. Төрөл бүрийн хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр "Пробиотик хэрэглэвэл гэдэс эрүүлжинэ" хэмээн тасралтгүй мэдээлсээр, өдгөө ‘пробиотик=гэдэсний эрүүл мэнд’ гэх ойлголт нийтлэг болжээ.
Солонгост пробиотик нь эрүүл мэндийн зориулалттай функциональ хүнсний бүтээгдэхүүнүүдээс борлуулалтын орлогоороо 3 дугаарт ордог ч хэрэглэгчдийн худалдан авалтын тоогоор 1 дүгээрт бичигдэх хэмжээнд эрэлттэй байна (доорх нийтлэл) [2, 3].

Гэвч пробиотикийн үр нөлөөг ихээхэн хэтрүүлснийг мэддэг хүн цөөн. Нэмэлт бүтээгдэхүүний хэрэглээг дэмждэг зарим "мэргэжилтэн" хооллолтоо өөрчилбөл гэдэсний бичил биетний бүрэлдэхүүн эрүүл тийш өөрчлөгдөнө гэж тайлбарладаг. Гэсэн атлаа хооллолтоо өөрчлөх гэж зүдрэхийн оронд сүүн хүчлийн бактерийн хэдхэн шахмал уухад л хангалттай хэмээн зөвлөдөг.
Энэ үнэхээр зөв үү? Юуны өмнө хүний гэдэс дэх бичил биетний бүлэг буюу микробиомын (Microbiome) талаар авч үзье.
Хүний биед 40 их наяд бичил биетэн бий⋯ Олон янз байдал гэдэсний эрүүл мэндийг хамгаалдаг
Өмнө нь хүний гэдсэнд 100 их наяд орчим бичил биетэн байдаг гэж тооцдог байсан бол сүүлийн үеийн судалгаагаар энэ тоог 40 их наяд орчим болгон шинэчилжээ. Эдгээр бичил биетэн Амазоны ширэнгэн ойтой адил нэгэн бүхэл экосистем үүсгэн амьдардаг байна (*хүний эсийн тоо 30 их наяд орчим тул бичил биетний тоо хүний эсийнхээс олон) [4].
Байгалийн экосистемийг бүрдүүлдэг ургамал, амьтан зэрэг бүх амьд биет өөр өөрийн үүрэгтэй, харилцан үйлчилдэг учраас биологийн олон янз байдал чухал. Гэдэсний бичил биетний бүлэгт бактери, архей, мөөгөнцөр, вирус, хөрөнгө мөөг зэрэг олон төрлийн бичил биетэн зэрэгцэн амьдардаг. Тэдгээрийн 99 орчим хувийг бактери эзэлдэг.
Байгалийн экосистемийн нэгэн адил бактерийн олон янз байдал ч чухал. Судалгаа бүрийн дүн бага зэрэг ялгаатай ч гэдсэнд 500~1,000 орчим зүйлийн бактери амьдардаг бөгөөд нийт жин нь 0.5~1.0 кг орчим байдаг. Нэг грамм тутамд 50 тэрбум~100 тэрбум орчим бактери бий [5, 6, 7].
Гэдэсний бактерийг үүргээр нь ашигтай бактери (пробиотик), хортой бактери, завсрын бактери гэсэн үндсэн 3 бүлэгт ангилдаг. ‘Ашигтай бактери’ нь тустай бодис үүсгэж, эрүүл мэндийг дэмждэг. ‘Хортой бактери’ нь хорт бодис ялгаруулж, өвчин үүсгэдэг. ‘Завсрын бактери’ нь ердийн үед ашигтай бактери шиг үйлчилдэг ч орчин өөрчлөгдвөл, тухайлбал ашигтай бактерийн тоо буурахад хортой бактери шиг аашилж болдог.
Ашигтай бактери яагаад чухал вэ? Ашигтай бактерийн нэг төрөл болох ‘сүүн хүчлийн бактери’ нь хүнсний эслэгийг исгэж, ‘сүүний хүчил’ үүсгэдэг. Энэ нь нэг тодорхой зүйлийн бактерийг бус, сүүний хүчил үүсгэх шинж чанартай олон бактерийг хамруулсан ойлголт юм. Үүнд Lactobacillus, Bifidobacterium зэрэг багтана.
Эдгээр нь кимчи, исгэсэн шар буурцгийн нухаш, тараг зэрэг төрөл бүрийн исгэсэн хүнсэнд байдаг. ‘Сүүний хүчил’ гэдэсний орчныг сул хүчиллэг болгож, Escherichia coli, Listeria, Salmonella зэрэг хортой бактерийн үржлийг дарангуйлдаг. Учир нь ихэнх хортой бактери саармаг орчинд сайн үрждэг боловч хүчиллэг орчинд амьдрахад хүндрэлтэй байдаг [8, 9, 10].
Ашигтай бактерийн бэлэг⋯ Витамин ба богино гинжит тосны хүчил (SCFA)-ийн гайхамшигт нөлөө
Ашигтай бактери сүүний хүчлээс гадна олон тустай бодис үүсгэдэг. Тэдгээрийн гол төлөөлөл нь ‘витамин’ болон ‘богино гинжит тосны хүчил (SCFA, Short-chain fatty acid)’ юм.
Гайхалтай нь ашигтай бактери витамин үүсгэж, хүний биеийг хангадаг. Тэд энергийн солилцоонд зайлшгүй шаардлагатай ‘В бүлгийн витаминууд’ (B1, B2, B3, B5, B6, B7, B9, B12)-ыг бий болгоно. Мөн цусан дахь кальцийг судасны хананд хуримтлагдахаас сэргийлж, зүрх судасны өвчнөөс урьдчилан сэргийлэхийн зэрэгцээ кальцийг ясанд хүргэн, ясыг эрүүл байлгадаг ‘K2 витамин’-ыг үүсгэдэг (*K1 витамин нь цус бүлэгнэх үйл явцад оролцдог) [11].
Хүн ихэнх витаминыг өөрөө нийлэгжүүлж чаддаггүй тул хүнсээр дамжуулан авах зайлшгүй шаардлагатай. Гэхдээ ашигтай бактерийн үүсгэсэн В бүлгийн витамин болон K2 нь өдөрт хэрэглэх зөвлөмжит хэмжээний 30 орчим хувийг хангаж чадна гэж үздэг. Энэ бол багагүй хэмжээ юм [12].
Хүн хүнсний эслэгийг боловсруулж чаддаггүй. Харин ашигтай бактери эслэгээр хооллож, исгэх явцдаа "богино гинжит тосны хүчил" хэмээх гайхамшигтай "энергийн бодис"-ыг өдөр бүр үүсгэдэг. Эдгээр нь цууны хүчил, пропионы хүчил, бутирын хүчлээс бүрдэнэ (доорх хүснэгт) [13].

Богино гинжит тосны хүчил нь нэрнээсээ харахад ‘хүчил (Acid)’ тул гэдэсний орчныг сул хүчиллэг хэвээр хадгалж, хортой бактерийн үржлийг дарангуйлахын зэрэгцээ ашигтай бактерийн өсөлтийг дэмждэг. Богино гинжит тосны хүчлүүдээс ялангуяа ‘бутирын хүчил’ нь бүдүүн гэдэсний хучуур эсийн энергийн гол эх үүсвэр болдог. Мөн гэдэсний ханыг бэхжүүлж, үрэвслийг дарангуйлах гол үүрэг гүйцэтгэдэг [14].
Хүний бие боловсруулж чаддаггүй ‘хүнсний эслэг’-ээр ашигтай бактери хооллож, ‘богино гинжит тосны хүчил’ үүсгэдэг бөгөөд энэ нь дархлаанд чухал үүрэгтэй. Тиймээс ашигтай бактерийн хоол болох хүнсний эслэгийг хангалттай авах нь эрүүл мэндэд нэн чухал. Лондонгийн Кингс коллежийн хоол зүйн профессор Кевин Уилан хүнсний эслэг их хэрэглэдэг хүмүүс урт насалж, зүрх судасны өвчин, хорт хавдар, чихрийн шижингийн эрсдэл багатай байдгийг харуулсан судалгааг танилцуулжээ [15].
Уураг ихтэй хүнсний моодыг халсан ‘хүнсний эслэг’⋯ Гэдэсний ашигтай бактерийг тэтгэх жинхэнэ хоол
Саяхныг хүртэл хүнсний зах зээлийн гол сэдэв нь уураг байв. Булчингийн хүчийг нэмэгдүүлж, жин бууруулна гэсэн ‘уураг ихтэй хүнсний давлагаа’ үргэлжилсэн.
Гэвч чиг хандлага өөрчлөгджээ. Одоо хүнсний эслэг хүнсний зах зээлийн шинэ гол чиглэл болж байна [16]. Хүнсний эслэг жимс, хүнсний ногоо, бүхэл үр, буурцагт ургамал зэрэг ургамлын гаралтай хүнсэнд ихээр агуулагддаг бол амьтны гаралтай хүнсэнд огт байдаггүй.
Анагаах ухааны доктор Сон Му Хо, ортопедийн болон амьдралын хэв маягийн анагаах ухааны мэргэжилтэн

Ашигласан материал
1. K-Health https://www.k-health.com/news/articleView.html?idxno=40180#
2. ETNews https://www.etnews.com/20240904000150
3. ZDNET Korea https://zdnet.co.kr/view/?no=20241122154150
4. R Sender, S Fuchs, R Milo. Хүний бие дэх хүний болон бактерийн эсийн тооны шинэчилсэн тооцоо. PLoS Biol 2016;14(8):e1002533.
5. JA Gilbert, MJ Blaser, JG Caporaso болон бусад. Хүний микробиомын талаарх өнөөгийн ойлголт. Nature Med 2018;24(4):392-400.
6. Википедиа https://en.wikipedia.org/wiki/Gut_microbiota
7. J Walter, R Ley. Хүний гэдэсний микробиом: экологи ба сүүлийн үеийн хувьслын өөрчлөлт. Annual review of microbiology 2011;65(1);411-429.
8. EJE Brownlie, D Chaharlangi, EO Wong болон бусад. Лактобациллуудын үүсгэсэн хүчлүүд нь хам амьдрагч Lachnospiraceae болон S24-7 бактерийн өсөлтийг дарангуйлдаг. Gut Microbes 2022;14(1):2046452.
9. Z Gao, EBM Daliri, JUN Wang болон бусад. Сүүн хүчлийн бактерийн хүнсээр дамждаг эмгэг төрүүлэгчдэд үзүүлэх дарангуйлах нөлөө: тойм. Journal of food protection 2019;82(3):441-453.
10. UB Saha, SD Saroj. Сүүн хүчлийн бактери: хүний эмгэг төрүүлэгчдийн эсрэг тэмцлийн гол оролцогч. Expert review of anti-infective therapy 2022;20(11):1435-1453.
11. JG LeBlanc, C Milani, GS De Giori болон бусад. Бактери эзэн биеэ витаминаар хангагч болох нь: гэдэсний бичил биетний талаарх үзэл. Current opinion in biotechnology 2013;24(2):160-168.
12. A Brauer-Nikonow, M Zimmermann. Гэдэсний бичил биетэн биднийг витаминаар хэрхэн хангадаг вэ. Cell Host & Microbe 2022;30(8):1063-1066.
13. A Koh, F De Vadder, P Kovatcheva-Datchary, F Bäckhed. Хүнсний эслэгээс эзэн биеийн физиологи хүртэл: бактерийн гол метаболит болох богино гинжит тосны хүчлүүд. Cell 2016;165(6):1332-1345.
14. C Martin-Gallausiaux, L Marinelli, HM Blottière болон бусад. SCFA: гэдсэн дэх механизм ба үйл ажиллагааны ач холбогдол. Proc Nutr Soc 2021;80(1):37-49.
15. A Reynolds, J Mann, J Cummings болон бусад. Нүүрс усны чанар ба хүний эрүүл мэнд: системчилсэн тойм, мета-анализын цуврал. The Lancet 2019;393:434-445.
16. Тон-А Ильбо https://www.donga.com/news/It/article/all/20260220/133390654/2
