Chỉ một khoảnh khắc đóng cửa mạnh là ngón tay bị kẹt; hoặc bàn tay bị cuốn vào dao bếp hay máy cắt. Tai nạn luôn xảy ra trong chớp mắt. Theo sau đó thường là sự hỗn loạn xem phải cầm máu trước hay bỏ ngón tay đứt vào đá lạnh hay có nên đến ngay bệnh viện gần nhất hay không. Nhưng với tai nạn đứt ngón tay, cách xử trí trong vài phút đầu có thể thay đổi rất lớn kết quả phẫu thuật.
Giám đốc Kim Jin-ho của Bệnh viện Yeson nhấn mạnh nguyên tắc cần nhớ đầu tiên trong tình huống cấp cứu như vậy: “Hãy cầm máu trước, bảo quản phần bị đứt ở trạng thái lạnh nhưng không để chạm trực tiếp vào đá, rồi đến bệnh viện chuyên khoa có thể nối ngón tay càng sớm càng tốt”. Ông đặc biệt nói rằng không để phần bị đứt bị đông lạnh, không để bị khô và không để bị nhiễm bẩn là chìa khóa giúp tăng khả năng nối lại.
Nối ngón tay là phẫu thuật vi phẫu độ khó cao, nối lại xương, gân, thần kinh và mạch máu của ngón tay bị đứt dưới kính hiển vi. Đây không phải là ca mổ chỉ “gắn lại hình dạng”, mà gần với quá trình giúp máu lưu thông trở lại và phục hồi cảm giác lẫn vận động. Vì vậy, sơ cứu ngay sau tai nạn và quá trình vận chuyển quan trọng hơn hết.
-Khi ngón tay bị đứt hoặc bị thương gần như rời hẳn, việc đầu tiên cần làm là gì?
“Bằng mọi giá phải bình tĩnh. Việc đầu tiên cần làm là cầm máu. Dùng gạc sạch hoặc khăn sạch ấn lên vùng vết thương, và nếu có thể hãy nâng bàn tay cao hơn tim.”
Khi xảy ra tai nạn đứt ngón tay, nhiều người hoảng hốt tột độ khi thấy máu. Nhưng việc đầu tiên phải làm là cầm máu bằng cách ép trực tiếp. Quấn vùng vết thương bằng gạc sạch hoặc vải sạch rồi ấn để máu ngừng chảy, đồng thời nâng bàn tay hoặc cánh tay cao hơn tim để giảm chảy máu. Tuy nhiên, nên tránh các cách xử trí kiểu buộc chặt quá mức toàn bộ ngón tay hoặc cả bàn tay.
-Phần ngón tay bị đứt lìa nên được xử lý thế nào? Có nên bỏ ngay vào đá lạnh không?
“Sai lầm phổ biến nhất là để phần bị đứt chạm trực tiếp vào đá. Khi đó mô có thể bị đông lạnh và tổn thương. Điều quan trọng là bọc để không bị khô, bảo quản để không bị nhiễm bẩn, đồng thời giữ lạnh.”
Ngón tay bị đứt phải được mang theo để tính đến khả năng nối lại. Mấu chốt lúc này là không để đông lạnh, không để khô và không để nhiễm bẩn. Tốt nhất, bọc phần bị đứt bằng gạc thấm nước muối sinh lý, cho vào túi nilon hoặc hộp kín, rồi đặt túi đó vào nước đá để giữ lạnh. Tránh để ngón tay bị đứt chạm trực tiếp vào đá hoặc cho thẳng vào nước đá vì có thể làm tăng tổn thương mô.
-Có thể rửa bằng nước hoặc dùng thuốc sát trùng không?
“Rửa quá mạnh hoặc ngâm trong dung dịch sát trùng lại không tốt. Dù có bẩn thấy rõ, thay vì chà xát mạnh, ưu tiên là bảo tồn mô tối đa.”
Việc chà mạnh vì dính đất hay dị vật, hoặc ngâm trong thuốc sát trùng, có thể không giúp ích. Bởi các thao tác này có thể làm tổn thương thêm những cấu trúc vi mô như mạch máu và thần kinh. Trong tình huống cấp cứu, quan trọng hơn việc “rửa sạch hoàn toàn” là bảo tồn tối đa để còn có thể phẫu thuật, rồi nhanh chóng chuyển đến bệnh viện.
-Đứt ngón tay có “thời gian vàng” không?
“Có. Nhưng còn tùy vị trí đứt và mức độ tổn thương. Ngón tay ít cơ nên có thể cho phép thời gian dài hơn một chút so với các vùng khác, nhưng điều quan trọng nhất vẫn là đến càng sớm càng tốt.”
“Thời gian vàng” thường nói trong nối ngón tay là khoảng thời gian phần bị đứt chịu đựng được khi không có máu nuôi. Những vùng ít cơ như ngón tay có thể cho phép thời gian dài hơn một chút so với vùng khác, nhưng không có nghĩa là có thể chần chừ. Vì khả năng phẫu thuật và kết quả có thể thay đổi tùy tình trạng đứt, mức độ nhiễm bẩn và tình trạng toàn thân của người bệnh. Giám đốc Kim nhấn mạnh rằng thay vì ngồi tính thời gian rồi chờ đợi, điều quan trọng nhất là đến bệnh viện có thể nối ngón tay nhanh nhất có thể.
-Nếu ngón tay không đứt rời hoàn toàn mà vẫn dính một phần thì có phải cấp cứu không?
“Đúng vậy. Không chỉ đứt rời hoàn toàn mới nguy hiểm. Dù còn dính một phần, nếu tuần hoàn máu bị phá vỡ thì tình trạng vẫn có thể nghiêm trọng.”
Không thể yên tâm chỉ vì đầu ngón tay còn dính một phần. Dù nhìn bề ngoài có vẻ còn nối, nhưng nếu mạch máu bị đứt hoặc bị chèn ép, máu có thể không lưu thông tốt đến đầu ngón. Nếu màu đầu ngón trở nên nhợt hoặc tím tái, giảm cảm giác hoặc ngày càng lạnh, thì dù là đứt không hoàn toàn cũng cần được khám chuyên khoa ngay lập tức.
Nối ngón tay không phải là ca mổ chỉ khâu lại ngón tay bị đứt. Cần nắn chỉnh xương, nối gân và thần kinh, đồng thời nối lại các động mạch và tĩnh mạch rất nhỏ để khôi phục tuần hoàn. Đặc biệt, mạch máu ở ngón tay thường khoảng quanh 1mm hoặc thậm chí nhỏ hơn, nên phải nối tinh vi dưới kính hiển vi. Sau khi nối, chỉ khi dòng máu được duy trì ổn định thì mô mới có thể sống. Vì vậy, nối ngón tay thường kéo dài thời gian mổ và là lĩnh vực mà kinh nghiệm cùng tay nghề của ê-kíp phẫu thuật đặc biệt quan trọng.
-Sau khi mổ xong có thể xem là thành công ngay không?
“Không phải vậy. Dính ngay sau mổ không có nghĩa là đã xong. Sau đó vẫn phải theo dõi liên tục xem tuần hoàn máu có được duy trì ổn định hay không.”
Nối ngón tay không chỉ quan trọng ở bản thân cuộc mổ, mà giai đoạn theo dõi hồi phục sau đó cũng vô cùng quan trọng. Bởi dù ngay sau mổ dòng máu có vẻ tốt, theo thời gian vẫn có thể hình thành huyết khối hoặc tuần hoàn lại xấu đi. Sau mổ cần theo dõi sát màu sắc và nhiệt độ vùng nối, tình trạng sưng nề, thay đổi đau, và trong một thời gian nhất định phải thận trọng xác nhận mô có sống hay không.
-Có phải mọi ngón tay bị đứt đều có thể nối lại được không?
“Tiếc là không phải. Nếu tổn thương quá nặng, bị nghiền nát, nhiễm bẩn nhiều, hoặc đã qua quá lâu thì việc nối có thể khó hoặc lợi ích chức năng có thể ít. Dù vậy, điều quan trọng nhất là đừng tự ý bỏ cuộc tại hiện trường; hãy bảo quản đúng cách phần bị đứt và đến bệnh viện.”
Khả năng nối ngón tay phụ thuộc vào mức độ cao thấp của vị trí đứt, mức độ dập nát, có nhiễm bẩn hay không, tình trạng thiếu máu và tình trạng toàn thân của người bệnh. Tuy nhiên, người không chuyên rất khó tự đánh giá tại hiện trường. Vì vậy, Giám đốc Kim khuyên rằng đừng tự ý kết luận “chắc không nối được” rồi bỏ cuộc; ưu tiên là bảo quản phần bị đứt đúng nguyên tắc và đến bệnh viện chuyên khoa càng sớm càng tốt.
Tai nạn đứt ngón tay không chỉ là chuyện trên bản tin. Nó có thể xảy ra trong bếp, nhà máy, khi dùng máy nông nghiệp, kẹt khe cửa, cửa kính, hoặc ngay cả lúc dọn dẹp trong nhà. Tuy nhiên, các nguyên tắc để thay đổi kết quả lại đơn giản hơn bạn nghĩ, đó là không hoảng loạn, không bỏ trực tiếp vào đá lạnh, không vứt bỏ phần đứt lìa, và không chậm trễ. Chỉ vài điều đó có thể thay đổi số phận của một ngón tay.
