
Những người học tập và duy trì hoạt động trí tuệ suốt đời có nguy cơ mắc bệnh Alzheimer thấp hơn và tốc độ suy giảm chức năng nhận thức cũng chậm hơn, theo nghiên cứu.
Nhóm nghiên cứu tại Trung tâm Y tế Rush ở Mỹ đã theo dõi 1.939 người trưởng thành trung bình 80 tuổi không được chẩn đoán mắc bệnh mất trí nhớ trong khoảng 8 năm. Kết quả cho thấy, những người có mức độ ‘kích thích nhận thức (cognitive enrichment)’ cao tích lũy từ thời thơ ấu đến tuổi già có xu hướng có nguy cơ mắc bệnh Alzheimer và rối loạn nhận thức nhẹ thấp hơn so với những người khác.
Theo nghiên cứu, nhóm có mức độ kích thích nhận thức cao nhất có thời điểm phát bệnh Alzheimer muộn hơn trung bình 5 năm so với nhóm có mức độ thấp nhất. Độ tuổi trung bình phát bệnh Alzheimer ở nhóm có mức độ kích thích nhận thức cao nhất là 94 tuổi, trong khi ở nhóm thấp nhất là 88 tuổi.
Cũng có sự khác biệt được xác nhận ở rối loạn nhận thức nhẹ, được coi là giai đoạn tiền mất trí nhớ. Nhóm có kích thích nhận thức cao có rối loạn nhận thức nhẹ xảy ra ở tuổi trung bình 85, trong khi nhóm thấp có triệu chứng bắt đầu ở tuổi trung bình 78, cho thấy khoảng cách khoảng 7 năm.
Có sự khác biệt có ý nghĩa trong nguy cơ. Những người có điểm số kích thích nhận thức cao suốt đời có nguy cơ mắc bệnh Alzheimer thấp hơn 38% và nguy cơ rối loạn nhận thức nhẹ thấp hơn 36%. Trong thời gian nghiên cứu, 551 người được chẩn đoán mắc bệnh Alzheimer và 719 người mắc rối loạn nhận thức nhẹ, trong đó 21% nhóm có mức độ kích thích nhận thức cao nhất được chẩn đoán mắc bệnh Alzheimer, trong khi 34% nhóm thấp nhất được chẩn đoán.
Nhóm nghiên cứu không chỉ đánh giá kích thích nhận thức dựa trên trình độ học vấn. Họ đã xem xét kinh nghiệm đọc sách của ai đó trước 18 tuổi, sự hiện diện của tài liệu học tập như báo chí hoặc sách hướng dẫn trong gia đình, và việc học ngoại ngữ trong hơn 5 năm. Ở độ tuổi trung niên, họ đã bao gồm mức thu nhập khoảng 40 tuổi, tài nguyên học tập trong gia đình như đăng ký tạp chí hoặc thẻ thư viện, và tần suất thăm bảo tàng hoặc thư viện. Ở tuổi già (trung bình sau 80 tuổi), họ đã đánh giá mức độ duy trì hoạt động trí não như đọc sách, viết lách, chơi trò chơi và mức thu nhập sau khi nghỉ hưu.
Điều đáng chú ý là những người tiếp tục học tập suốt đời có xu hướng duy trì trí nhớ và khả năng tư duy lâu hơn ngay cả khi có những thay đổi não bộ ban đầu liên quan đến bệnh Alzheimer. Điều này gợi ý mối liên hệ với ‘khả năng phục hồi nhận thức’ trong việc duy trì chức năng, tách biệt với sự thay đổi bệnh lý não.
Giáo sư Andrei Zamit (Tâm thần học và Khoa học hành vi), người dẫn dắt nghiên cứu, cho biết: “Việc tiếp xúc với môi trường kích thích nhận thức suốt đời cho thấy mối liên hệ mạnh mẽ với sức khỏe nhận thức trong giai đoạn cuối đời” và nhấn mạnh rằng “các khoản đầu tư công nhằm mở rộng môi trường mà mọi người có thể phát triển sự quan tâm đến học tập suốt đời, như thư viện và chương trình giáo dục sớm, có thể giúp giảm gánh nặng bệnh mất trí nhớ.”
Kết quả nghiên cứu này đã được công bố trên tạp chí của Hiệp hội Thần kinh học Mỹ với tiêu đề ‘Mối liên hệ giữa Kích thích Nhận thức Suốt đời với Bệnh Alzheimer, Lão hóa Nhận thức và Khả năng Phục hồi Nhận thức’.
Khái niệm ‘kích thích nhận thức’ được sử dụng trong nghiên cứu này, được phát triển thông qua việc học tập và đọc sách, dường như bao gồm trong khái niệm ‘dự trữ nhận thức (cognitive reserve)’. Giáo sư Jakob Stern, người đã định hình khái niệm dự trữ nhận thức tại Đại học Columbia, Mỹ, đã đề xuất các phương pháp để tăng cường nó như học tập, kinh nghiệm nghề nghiệp, hoạt động xã hội, và tham gia văn hóa và giải trí.
Câu hỏi thường gặp
Q1. Kích thích nhận thức (cognitive enrichment) là gì?
A. Đây không chỉ là khái niệm về trình độ học vấn. Nó có nghĩa tổng hợp về môi trường kích thích trí tuệ trong suốt cuộc đời, bao gồm môi trường đọc sách thời thơ ấu, kinh nghiệm học ngoại ngữ, việc sử dụng tài nguyên văn hóa và học tập trong độ tuổi trung niên, và các hoạt động trí tuệ như đọc sách, viết lách và chơi trò chơi trong tuổi già.
Q2. Học nhiều có thể ngăn ngừa bệnh Alzheimer không?
A. Nghiên cứu này là một nghiên cứu quan sát cho thấy ‘mối liên hệ’, không thể khẳng định mối quan hệ nguyên nhân. Tuy nhiên, nó gợi ý rằng càng có nhiều hoạt động trí tuệ suốt đời thì nguy cơ phát bệnh càng thấp và thời điểm phát bệnh cũng có thể muộn hơn.
Q3. Bây giờ tôi 60-70 tuổi thì có hiệu quả không?
A. Nghiên cứu đã phân tích hiệu ứng tích lũy từ thời thơ ấu đến tuổi già, nhưng các hoạt động kích thích trí não như đọc sách, viết lách và chơi trò chơi cũng được đưa vào yếu tố đánh giá ở tuổi già. Không có lý do nào để khẳng định rằng đã quá muộn, và có khả năng rằng các hoạt động nhận thức liên tục sẽ có lợi.