Бэлгийн амьдралаа гэнэт зогсоох нь эрүүл мэндэд сөргөөр нөлөөлж болзошгүй — санваартнуудын хувьд механизм нь өөр

Дунд наснаас хойш ажил ихтэй, ядарснаас болж дотно харилцаанаасаа аяндаа хөндийрдөг хос цөөнгүй. Биеийн хүрэлцээ болон бэлгийн амьдрал тасалдах нь хосын харилцаанд асуудал үүсгээд зогсохгүй дархлаа, судас, тархины үйл ажиллагаанд бүхэлд нь сөргөөр нөлөөлж болзошгүйг судалгаанууд харуулж байна.

Анагаах ухааны салбарынхны үзэж буйгаар бэлгийн амьдрал гэнэт тасрахад жирийн хүний биед гарах өөрчлөлтийг үндсэн гурван чиглэлээр авч үзэж болно. Үүнд зүрх, дархлааны тогтолцоо эрт хөгширч, хамгаалах чадвараа алдах, тархины эсийн өдөөлт багассанаар ой тогтоолт муудаж, архаг түгшүүр үүсэх, мөн дааврын тэнцвэр алдагдсанаар өвдөлт нэмэгдэж, биеийн үйл ажиллагаа доройтох зэрэг багтана.

Юуны өмнө зүрх, дархлааны тогтолцоо эрчимтэй хөгширч, хамгаалах чадвар буурах эрсдэлтэй. Биеийн тогтмол хүрэлцээ, бэлгийн амьдрал нь таашаал өгөхөөс гадна физиологийн хамгаалалтын үүрэг гүйцэтгэдэг. Америкийн Зүрхний Нийгэмлэг зэрэг байгууллагын эмнэлзүйн судалгаагаар сард нэгээс илүүгүй удаа бэлгийн харьцаанд ордог эрэгтэйчүүдийн зүрх судасны өвчнөөр өвчлөх эрсдэл долоо хоногт 2-оос доошгүй удаа тогтмол харьцаанд ордог эрэгтэйчүүдийнхээс 45% хүртэл өндөр байдаг. Үүнд хөдөлгөөний ерөнхий идэвх буурах, сэтгэл гутрал гүнзгийрэх зэрэг хүчин зүйл хавсран нөлөөлдөг.

Олон улсын эрдэм шинжилгээний 《Америкийн анагаах ухааны нийгэмлэгийн сэтгүүл(JAMA)》-д нийтэлсэн өгүүлэлд бэлгийн амьдралын давтамж маш бага хүмүүсийн зүрхний өвчин тусах эрсдэл мэдэгдэхүйц нэмэгдэх хандлагатай байгааг тогтоожээ. Түүнчлэн вирусийн эсрэг тэмцдэг дархлааны гол бодис болох иммуноглобулин A(IgA)-ийн ялгаралтын хэмнэл алдагдаж, улирал солигдох үеийн төрөл бүрийн өвчин, үрэвсэлд өртөмтгий болж болно. Холбогдох дархлаа судлалын шинжилгээгээр долоо хоногт 1~2 удаа зохистой бэлгийн амьдралтай хүмүүсийн IgA-ийн түвшин бусдынхаас мэдэгдэхүйц өндөр, вирусээс хамгаалах чадвар нь илүү сайн байжээ.

Түүнчлэн тархины эсийн өдөөлт багассанаар ой тогтоолт муудаж, архаг түгшүүр үүсэх эрсдэлтэй. Хүмүүс стресс ихсэх үед бэлгийн харьцаанаас зайлсхийх хандлагатай байдаг. Гэвч бэлгийн хавьтлын үед ялгардаг дааврууд биеийн түгшүүрийн хариу урвалыг намжаах хүчтэй байгалийн тайвшруулагчийн үүрэг гүйцэтгэдэг. Их Британийн Ковентрийн их сургууль, Оксфордын их сургуулийн хамтарсан баг 50~89 насны хүмүүсийг хамруулан өргөн хүрээний судалгаа хийхэд тогтмол бэлгийн амьдралтай хүмүүс үгийн ой тогтоолтын сорилд бусдаас дунджаар ойролцоогоор 5~7 оноогоор илүү үнэлгээ авчээ. Өөрөөр хэлбэл бэлгийн идэвхтэй амьдралтай хүмүүс танин мэдэхүйн үйл ажиллагааны үнэлгээнд хавьгүй өндөр үзүүлэлттэй байсан. Харин бэлгийн амьдралаа зогсоосон хүмүүсийн тархинд үүсдэг химийн үр нөлөө болон дотно холбоо тогтоох боломж алдагдсанаар сэтгэлзүйн түгшүүр нэмэгддэг нь тогтоогджээ. Мөн нойрыг дэмждэг пролактин, окситоцины ялгаралт буурснаар архаг ядаргаа, нойргүйдэлд өртөж болзошгүй байна. Судалгааны дүнг олон улсын эрдэм шинжилгээний 《Насжилт ба ахмад настны анагаах ухаан(Age and Ageing)》 сэтгүүлд нийтэлжээ.

Үүний зэрэгцээ бэлгийн харьцаа тасрах нь дааврын тэнцвэрийг алдагдуулж, улмаар өвдөлт болон биеийн үйл ажиллагааны урт хугацааны доройтолд хүргэж болзошгүй. Бэлгийн харьцааны үеэр дур ханахад ялгардаг эндорфин нь толгой, үе мөч, нуруу зэрэг бүх биеийн өвдөлтийг намдаах байгалийн өвчин намдаагчийн үүрэгтэй. Энэ нөлөө үгүй бол өмнө нь намжмал байсан үе мөч, толгойн өвдөлт илүү хүчтэй мэдрэгдэж болно. Үүний улмаас эрэгтэй, эмэгтэй хүмүүсийн аль алинд биеийн эдийн доройтол хурдасдаг. Цэвэршилтийн дараа тогтмол бэлгийн амьдралгүй эмэгтэйчүүдийн үтрээний эд бэлгийн идэвхтэй эмэгтэйчүүдийнхээс илүүтэйгээр уян хатан чанараа алдаж, агшиж, хуурайшдаг бөгөөд бэлгийн хавьтлын үед өвдөх магадлал нь 2 дахин илүү өндөр байжээ. Мөн сард 7-оос цөөн удаа үрийн шингэнээ гадагшлуулдаг эрэгтэйчүүдийн түрүү булчирхайн хорт хавдар тусах эрсдэл сард 21 болон түүнээс олон удаагийн давтамжтай бүлгийнхээс хавьгүй өндөр байсан. Ялангуяа долоо хоногт 1-ээс цөөн удаа бэлгийн харьцаанд ордог эрэгтэйчүүдийн бэлгийн сулралын эрсдэл 2 дахин хүртэл нэмэгддэгийг харуулсан судалгаа ч бий.

Гэвч анагаах ухаан, сэтгэл судлалын мэргэжилтнүүд “Жирийн хүмүүсийн физиологийг санваартнуудын амьдралтай шууд харьцуулахад хүндрэлтэй” гэж онцолдог. Үүнд үндсэн хоёр шалтгаан бий. Нэгдүгээрт, санваартнууд эртнээс сэтгэлийн хатуу сахилга бат, бясалгал, шашны итгэл үнэмшлээр бэлгийн хүслээ оюуны эрч хүч, сайн үйлс, хамтын амьдрал зэрэгт чиглүүлэн хувиргах тусгай бэлтгэл хийдэг. Иймээс жирийн хүмүүс бэлгийн амьдралаа гэнэт зогсооход илэрдэг дааврын тэнцвэргүй байдал, стрессийн хариу урвалаас эрс өөр сэтгэлзүйн болон тархи судлалын механизм үйлчилдэг. Хоёрдугаарт, эрүүл бэлгийн амьдралын физиологийн ашиг тус, тухайлбал зүрх судасны өдөөлт, дархлааны бодисын ялгаралт, байгалийн өвчин намдаах дааврын үүсэлт зэрэг нь цэвэр бие махбодын болон химийн үйл явц юм. Тиймээс оюун санааны онцгой ертөнц, тусгай бэлтгэлтэй санваартнуудын жишээг жирийн хүмүүсийн эрүүл мэндээ хамгаалах зөвлөмжид шууд хэрэглэх нь зохисгүй.

Энэ тайлбарыг батлах судалгааны дүн саяхан гарчээ. Филиппиний их сургууль болон Де Ла Саллийн их сургуулийн хамтарсан баг даяанчдын баримталдаг цээрлэл, тэвчилтэд суурилсан амьдралын хэв маяг өтөл насны сэтгэцийн болон оюун санааны эрүүл мэндэд ямар өөрчлөлт авчирдгийг олон талаас нь шинжилжээ. Судалгааг шууд эмнэлзүйн туршилтаар бус, Маслоугийн сэтгэл судлалын онолыг Өрнөдийн хийдүүдийн тэвчилтэт амьдралын тухай бүтээлүүдтэй харьцуулан шинжлэх аргаар хийсэн байна. Дижитал төхөөрөмжийн хэрэглээг зориудаар бууруулдаг “дижитал тэвчилт” уламжлалт хийдийн амьдралтай хослоход ахмад настнуудад сэтгэл хөдлөлийн тогтвортой байдал, оюун санааны төлөвшлийн өвөрмөц хэлбэрийг бий болгодогт судалгааны баг анхаарчээ.

Судалгааны дүнгээр даяанчид гаднын өдөөлтийг хамгийн бага хэмжээнд байлгаж, дотоод эргэцүүллээ гүнзгийрүүлсэн амьдралын хэв маягийг тогтвортой баримталдаг тул жирийн ахмад настнуудын дунд түгээмэл тохиолддог ганцаардал, түгшүүр, амьдралын утга учраа алдах мэдрэмжид хавьгүй бага өртдөг байна. Судалгааны баг энэ үзэгдлийг “трансцендент насжилт(transcendent aging)” гэсэн ойлголтоор тайлбарлаж, тэвчилтийн дадал нь нас ахих тусам сэтгэлзүйн хөгжлийг дэмжиж, амьдралын зорилго, оюун санааны утга учрыг улам бэхжүүлдэг гэж дүгнэжээ.

Түүнчлэн дижитал тэвчилт нь мэдээллийн хэт их хэрэглээнээс холдож, өөрийгөө эргэцүүлэх болон хамт олонд төвлөрсөн амьдралд анхаарах орчин бүрдүүлснээр өтөл насны сэтгэцийн эрүүл мэндэд эерэг нөлөө үзүүлдэг байна. Даяанчид технологийн хэрэглээгээ хязгаарласнаар гаднын өдөөлтөд бага автаж, дэглэмтэй амьдрал, залбирал, бясалгалын тусламжтайгаар сэтгэл санааны тогтвортой байдал, оюун санааны гүн төвлөрлөө хадгалах хандлагатай байжээ.

Ийм үр нөлөө зөвхөн санваартан, даяанчдад илэрдэггүй бөгөөд жирийн ахмад настнууд ч дижитал хэрэглээгээ тодорхой хэмжээнд хязгаарлаж, дотоод эргэцүүлэл, сэтгэлзүйн дадлыг хэвшүүлснээр төстэй үр дүнд хүрч болно гэж судалгааны баг мэдэгдэв. Гэхдээ даяанчдын хувьд тэвчилт нь шашны дуудлага, сонгосон замтай нь нягт холбогддог тул үр нөлөө нь илүү тод илэрдэг. Энэхүү судалгааны дүн(Дижитал тэвчилт ба трансцендент насжилт: Хийдийн мэргэн ухаан, хүмүүнлэгийн сэтгэл судлалд тулгуурлан өтөл насыг шинээр тодорхойлох нь)-г олон улсын эрдэм шинжилгээний 《Шашин ба эрүүл мэндийн сэтгүүл(Journal of Religion and Health)》-ийн 2026 оны 7 дугаар сарын 31-ний дугаарт нийтэлжээ.

[Түгээмэл асуулт, хариулт]

А1. Дунд наснаас хойш бэлгийн амьдралаа сэргээх эсвэл хэвээр хадгалахад долоо хоногийн ямар давтамж тохиромжтой вэ?

Х1. Анагаах ухааны салбар болон холбогдох эмнэлзүйн судалгаанд зүрх судасны эрүүл мэнд, дархлааг дэмжих эерэг нөлөөтэй гэж ерөнхийдөө үздэг давтамж нь долоо хоногт ойролцоогоор 2 удаа юм. Гэхдээ тоонд хэт автахаас илүү хосууд дотно харилцаа, сэтгэл хөдлөлийн холбоогоо хадгалахуйц тогтмол хэмнэлийг үргэлжлүүлэх нь чухал.

А2. Удаан хугацаанд бэлгийн харьцаанд ороогүй байж дахин эхлэхэд бие махбодод ачаалал өгч, сөрөг нөлөө үүсэж болох уу?

Х2. Удаан хугацаанд дотно харилцаанаас хөндий байсны дараа гэнэт сэргээхэд бие махбодын ачаалалд санаа зовж болно. Гэхдээ тогтмол хөнгөн дасгал хийх, алхах зэргээр биеийн тэнхээгээ хадгалсан бол харин ч цусны эргэлт, дааврын ялгаралтыг дэмжинэ. Дунд наснаас хойш биеийн эд хөгширч, уян хатан чанар буурдгийг харгалзан хэт ачаалалтай аргаас зайлсхийж, зөөлөн хүрэлцээнээс аажмаар эхлэх нь зүйтэй.

А3. Нас ахихын хэрээр бэлгийн дур хүсэл аяндаа буурдаг. Үүнийг зориуд ч болов хадгалах анагаах ухааны шалтгаан бий юү?

Х3. Насжилтын явцад дааврын түвшин өөрчлөгдөх нь байгалийн үзэгдэл боловч биеийн хүрэлцээ болон дур ханалтын үед ялгардаг эндорфин, окситоцин зэрэг бодис өвдөлт намдаах, бөх унтах, стресс тайлахад шууд нөлөөлдөг. Иймээс бэлгийн дур хүслээ бүрэн орхивол биеийн үйл ажиллагааны доройтол, дархлаа сулрах явц хурдасч болзошгүй тул эрч хүчтэй амьдралын хэвшлийн нэг хэсэг болгон зохицуулах шаардлагатай.