Trên toàn thế giới, hơn 57 triệu người đang mắc sa sút trí tuệ, và mỗi năm có khoảng 10 triệu người được chẩn đoán mới. Hiện chưa có cách chữa khỏi hoàn toàn sa sút trí tuệ. Tuy nhiên, nếu kiểm soát các yếu tố có thể thay đổi liên quan sức khỏe và lối sống, có thể phòng ngừa hoặc làm chậm khởi phát tới 45% trường hợp sa sút trí tuệ.
Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) vừa cập nhật hướng dẫn về cách thực hiện điều này. Đây là lần đầu tiên kể từ 2019 WHO điều chỉnh mạnh các khuyến nghị nhằm phòng ngừa sa sút trí tuệ và suy giảm chức năng nhận thức.
Tổng giám đốc WHO Tedros Adhanom Ghebreyesus nói trong thông cáo báo chí: “Ngày nay, chúng ta biết nhiều hơn bao giờ hết về các yếu tố làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ, và hướng dẫn lần này đã chuyển những hiểu biết đó thành các biện pháp thực hành”. Ông bổ sung: “Các quốc gia giờ đây đã có những khuyến nghị rõ ràng, dựa trên bằng chứng, có thể triển khai ngay để bảo vệ sức khỏe nhận thức của người dân”.
Phần lớn nội dung lần này dựa trên các lời khuyên WHO công bố cách đây 7 năm. Đồng thời, báo cáo bổ sung những chiến lược mới mà các chuyên gia y tế toàn cầu đánh giá có thể giúp bảo vệ sức khỏe nhận thức khi tuổi tác tăng lên. Theo nội dung do báo Mỹ New York Post đưa tin, dưới đây là ba thay đổi nổi bật nhất, cùng những cách chăm sóc sức khỏe phổ biến mà WHO cho rằng cần xem xét lại.
Muốn bảo vệ não bộ, hãy hít thở không khí sạch hơn
Một trong những thay đổi lớn nhất trong hướng dẫn năm 2026 của WHO là nhấn mạnh việc không khí hít thở hằng ngày có thể tác động đến nguy cơ sa sút trí tuệ. Lần đầu tiên, WHO khuyến nghị giảm phơi nhiễm ô nhiễm không khí như một phần của chiến lược tổng thể nhằm giảm nguy cơ suy giảm chức năng nhận thức và sa sút trí tuệ.
Điều đáng lo ngại nhất là bụi mịn, đặc biệt là các hạt siêu mịn gọi là PM2.5. Những chất ô nhiễm cực nhỏ này phát sinh từ khói cháy rừng, khí thải xe cộ, khí thải từ cơ sở công nghiệp, cũng như từ một số sản phẩm gia dụng.
Hạt PM2.5 có kích thước rất nhỏ, có thể vượt qua hệ thống phòng vệ tự nhiên của cơ thể và đi tới não. Các nhà nghiên cứu cho rằng những hạt này có thể gây viêm và stress oxy hóa. Cả hai quá trình đều có thể dẫn tới suy giảm chức năng nhận thức theo thời gian.
Ô nhiễm không khí không chỉ là vấn đề của những người sống ở các thành phố bị sương mù khói bụi bao phủ. WHO ước tính 99% dân số thế giới đang phơi nhiễm ô nhiễm không khí vượt ngưỡng khuyến nghị của WHO. WHO giải thích rằng việc loại bỏ hoàn toàn ô nhiễm không khí là khó khả thi, nhưng chỉ cần giảm phơi nhiễm cũng có thể tạo ra khác biệt.
Có một cách là thay đổi thói quen sinh hoạt, sử dụng nguồn năng lượng sạch hơn như điện hay gas thay cho củi hoặc than để nấu ăn. Điều này cũng bao gồm nỗ lực ủng hộ các chính sách nhằm giảm chất ô nhiễm từ ô tô và nhà máy. Báo cáo nêu: “Về mặt lý thuyết, nếu giảm phơi nhiễm ô nhiễm không khí của toàn bộ dân số xuống “0”, có thể ước tính phòng ngừa được khoảng 3% trường hợp sa sút trí tuệ”.
Nếu không thiếu hụt dinh dưỡng, nên tránh một số thực phẩm bổ sung
Chế độ ăn lành mạnh, cân bằng được xem là một trong những cách phổ biến nhất để bảo vệ sức khỏe não bộ. Tuy nhiên, WHO cho biết thực phẩm bổ sung không phải cứ dùng nhiều là tốt.
WHO khuyến nghị người không được chẩn đoán thiếu hụt dinh dưỡng không nên dùng một số vitamin hoặc thực phẩm bổ sung với mục đích phòng ngừa suy giảm chức năng nhận thức và sa sút trí tuệ.
Nhóm được nêu trong khuyến nghị gồm vitamin B và E, axit béo không bão hòa đa omega-3, cùng các chế phẩm đa vitamin–khoáng chất tổng hợp. Những sản phẩm này thường được bán kèm các thông điệp như giúp cải thiện trí nhớ, tăng khả năng tập trung và hỗ trợ lão hóa khỏe mạnh.
Tuy nhiên, sau khi WHO rà soát bằng chứng, chưa có đủ chứng cứ khoa học cho thấy các thực phẩm bổ sung này có thể phòng ngừa sa sút trí tuệ hoặc ngăn tiến triển và đảo ngược bệnh ở người không thiếu hụt dinh dưỡng.
WHO cảnh báo trong báo cáo rằng rủi ro của việc dùng thực phẩm bổ sung không cần thiết có thể lớn hơn lợi ích tiềm năng. Một số dưỡng chất có thể tích lũy trong cơ thể và gây hại theo thời gian, đồng thời cũng có khả năng tương tác bất lợi với các thuốc đang dùng.
Không được bỏ mặc tình trạng suy giảm thính lực
Hướng dẫn của WHO về suy giảm thính lực cũng thay đổi đáng kể. Khoảng 1/5 dân số thế giới gặp suy giảm thính lực ở một mức độ nào đó, nhưng nhiều người trong số này sống mà không được chẩn đoán. Tác động của suy giảm thính lực không chỉ dừng ở việc nghe không rõ hội thoại. Suy giảm thính lực không được điều trị cũng liên quan đến suy giảm chức năng nhận thức và tăng nguy cơ sa sút trí tuệ.
Trong hướng dẫn năm 2019, WHO từng khuyến nghị kiểm tra suy giảm thính lực, nhưng lần này tiến thêm một bước khi ủng hộ cụ thể việc cung cấp máy trợ thính như một cách giảm nguy cơ sa sút trí tuệ.
Suy giảm thính lực có thể ảnh hưởng đến sức khỏe nhận thức qua nhiều con đường. Khi não phải dùng nhiều nỗ lực hơn để xử lý âm thanh, nguồn lực dành cho các hoạt động tư duy khác có thể giảm đi. Suy giảm thính lực cũng có thể dẫn tới cô lập xã hội, mà cô lập xã hội cũng liên quan đến tăng nguy cơ sa sút trí tuệ. Tình trạng này cũng có thể gây ra thay đổi về cấu trúc và chức năng não.
Nếu chủ động ứng phó với suy giảm thính lực, có thể đạt hiệu quả đáng kể. Báo cáo nêu: “Về mặt lý thuyết, nếu giảm suy giảm thính lực của toàn bộ dân số xuống “0”, có thể ước tính phòng ngừa được khoảng 7% trường hợp sa sút trí tuệ”.
Hướng dẫn sửa đổi của WHO còn bao gồm nhiều chiến lược khác có thể giúp bảo vệ chức năng nhận thức. WHO nhấn mạnh hơn về luyện tập nhận thức. Tổ chức này khuyến nghị các hoạt động được thiết kế để kích thích não bộ không chỉ cho người trưởng thành có chức năng nhận thức bình thường mà cả những người gặp suy giảm nhận thức nhẹ.
WHO cũng nhấn mạnh tầm quan trọng của việc duy trì các mối quan hệ xã hội. Tham gia tình nguyện hoặc duy trì gắn kết với bạn bè, gia đình có thể giúp bảo vệ sức khỏe nhận thức khi tuổi tác tăng lên.
Báo cáo cũng nhắc lại các cách giảm nguy cơ sa sút trí tuệ đã được khuyến nghị trước đây. Nội dung gồm hoạt động thể chất đều đặn, giảm uống rượu, bỏ thuốc lá, chế độ ăn lành mạnh, cùng việc kiểm soát các bệnh mạn tính liên quan đến suy giảm chức năng nhận thức như béo phì, đái tháo đường và tăng huyết áp.
